Châu Âu tăng tốc chuẩn bị kế hoạch dự phòng trường hợp Mỹ rút khỏi NATO

Một kế hoạch dự phòng nhằm bảo đảm châu Âu có thể tự vệ bằng cách tận dụng các cấu trúc quân sự hiện có của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) trong trường hợp Mỹ rút lui đang nhận được sự ủng hộ ngày càng tăng, đặc biệt sau khi được Đức tán thành.

Theo báo The Wall Street Journal (WSJ), các quan chức tham gia sáng kiến này, mà một số người gọi là “NATO châu Âu”, đang tìm cách tăng cường vai trò của người châu Âu trong các vị trí chỉ huy và kiểm soát của liên minh, đồng thời bổ sung thêm các nguồn lực quân sự riêng của khu vực.

Các cuộc thảo luận về kế hoạch hiện chủ yếu diễn ra không chính thức, thông qua các cuộc gặp bên lề và những buổi làm việc trong tiệc tối giữa các quan chức NATO. Những người tham gia khẳng định sáng kiến này không nhằm cạnh tranh với NATO hiện tại, mà hướng tới bảo đảm khả năng răn đe đối với Nga, duy trì tính liên tục trong hoạt động và uy tín hạt nhân của liên minh, ngay cả khi Washington giảm hiện diện quân sự tại châu Âu hoặc từ chối thực hiện nghĩa vụ phòng thủ.

Ý tưởng về kế hoạch dự phòng được hình thành từ năm ngoái, phản ánh mối lo ngại ngày càng gia tăng của châu Âu về mức độ tin cậy của Mỹ. Những lo ngại này gia tăng trong bối cảnh cựu Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần phát tín hiệu có thể rút khỏi NATO hoặc giảm cam kết an ninh đối với châu Âu. Gần đây, tình hình càng trở nên cấp bách khi xuất hiện bất đồng giữa hai bờ Đại Tây Dương liên quan đến các vấn đề an ninh, trong đó có việc châu Âu không ủng hộ một số hành động quân sự của Mỹ.

Một yếu tố quan trọng thúc đẩy tiến trình này là sự thay đổi trong lập trường của Đức. Trong nhiều thập kỷ, Berlin vốn thận trọng trước các đề xuất đặc biệt do Pháp dẫn dắt nhằm tăng cường “tự chủ chiến lược” cho châu Âu, thay vào đó ưu tiên duy trì vai trò của Mỹ như trụ cột bảo đảm an ninh. Tuy nhiên, dưới thời Thủ tướng Friedrich Merz, quan điểm này đang có dấu hiệu điều chỉnh, xuất phát từ những lo ngại về độ tin cậy của Mỹ trong vai trò đồng minh.

Thách thức đối với kế hoạch là rất lớn, khi toàn bộ cấu trúc của NATO từ lâu được xây dựng dựa trên vai trò dẫn dắt của Mỹ ở hầu hết các cấp độ, từ hậu cần, tình báo cho đến bộ chỉ huy quân sự cấp cao nhất. Việc chuyển đổi sang một mô hình có sự dẫn dắt lớn hơn từ châu Âu đòi hỏi những thay đổi sâu rộng cả về tổ chức lẫn năng lực.

Tuy vậy, xu hướng này đang dần hình thành. Tổng Thư ký NATO Mark Rutte gần đây nhận định liên minh sẽ “được dẫn dắt nhiều hơn bởi châu Âu” trong thời gian tới. Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb cũng cho rằng quá trình chuyển dịch gánh nặng từ Mỹ sang châu Âu “đang diễn ra và sẽ tiếp tục”, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thực hiện quá trình này một cách có kiểm soát, thay vì để xảy ra kịch bản Mỹ rút lui đột ngột.

Phần Lan, quốc gia có đường biên giới dài với Nga và sở hữu lực lượng vũ trang được đánh giá là mạnh trong khu vực, là một trong những nước tích cực tham gia thảo luận. Tổng thống Stubb cho biết thông điệp mà châu Âu muốn gửi tới Mỹ là đã đến lúc khu vực này cần đảm nhận nhiều trách nhiệm hơn đối với an ninh và quốc phòng của chính mình.

Trong khi đó, các động thái gần đây từ phía Mỹ tiếp tục làm gia tăng áp lực đối với châu Âu. Việc ông Trump từng đe dọa rút khỏi NATO nếu các đồng minh không ủng hộ các chiến dịch quân sự của Washington đã làm dấy lên lo ngại về tính bền vững của các cam kết an ninh xuyên Đại Tây Dương. Mặc dù việc rút khỏi NATO cần có sự chấp thuận của Quốc hội Mỹ, Tổng thống vẫn có thể điều chỉnh việc triển khai lực lượng hoặc giảm hỗ trợ thông qua quyền hạn của mình.

Tại Đức, sự thay đổi trong tư duy chiến lược đang tạo động lực cho các cuộc thảo luận. Berlin ngày càng nhận thức rõ rủi ro nếu phụ thuộc quá lớn vào Mỹ, đặc biệt trong bối cảnh môi trường an ninh quốc tế biến động. Tuy nhiên, giới lãnh đạo Đức vẫn thận trọng, tránh công khai đặt vấn đề về vai trò của NATO, đồng thời nhấn mạnh rằng liên minh này vẫn “không thể thay thế” đối với cả châu Âu và Mỹ.

Sự điều chỉnh lập trường của Đức đã góp phần tạo đồng thuận rộng hơn giữa các nước châu Âu khác như Anh, Pháp, Ba Lan và các nước Bắc Âu, cũng như Canada. Các quan chức cho biết kế hoạch dự phòng đang được xem như một dạng “liên minh tự nguyện trong NATO”, nhằm sẵn sàng lấp đầy khoảng trống nếu cần thiết.

Dù vậy, việc triển khai kế hoạch trên thực tế đặt ra nhiều vấn đề phức tạp. Một trong những thách thức lớn là xác định cơ chế vận hành các hệ thống phòng không và phòng thủ tên lửa, tổ chức các hành lang tăng viện tới sườn phía Đông của NATO, cũng như duy trì mạng lưới hậu cần và các cuộc tập trận quy mô lớn trong trường hợp lực lượng Mỹ giảm hiện diện.

Ngoài ra, nhiều chuyên gia cho rằng việc khôi phục chế độ nghĩa vụ quân sự bắt buộc có thể là một yếu tố quan trọng để tăng cường năng lực phòng thủ của châu Âu. Sau Chiến tranh Lạnh, nhiều quốc gia đã bãi bỏ nghĩa vụ quân sự, dẫn đến hạn chế về nguồn nhân lực trong quân đội.

Song song với đó, châu Âu cũng đang nỗ lực thu hẹp khoảng cách về năng lực quân sự so với Mỹ. Các lĩnh vực được xác định là cần ưu tiên bao gồm tác chiến chống tàu ngầm, năng lực không gian và trinh sát, tiếp nhiên liệu trên không và vận tải quân sự. Một số sáng kiến hợp tác, như dự án phát triển tên lửa hành trình tàng hình và vũ khí siêu vượt âm giữa Đức và Anh, được coi là bước đi cụ thể theo hướng này.

Mặc dù vậy, giới quan sát cho rằng việc “châu Âu hóa” NATO sẽ là một quá trình lâu dài và phức tạp. Hiện tại, vị trí Tư lệnh Tối cao Lực lượng Đồng minh châu Âu luôn do một tướng lĩnh Mỹ đảm nhiệm, và Washington chưa có dấu hiệu sẵn sàng từ bỏ vai trò này.

Hơn nữa, không quốc gia châu Âu nào hiện có đủ năng lực để thay thế hoàn toàn vai trò lãnh đạo quân sự của Mỹ trong NATO, đặc biệt trong lĩnh vực răn đe hạt nhân, yếu tố cốt lõi bảo đảm an ninh cho liên minh. Tuy nhiên, theo một số cựu quan chức NATO, khu vực này hoàn toàn có tiềm năng nếu tăng cường đầu tư và phối hợp.

Quá trình chuyển đổi thực tế đã bắt đầu, khi ngày càng nhiều vị trí chỉ huy trong NATO do các sĩ quan châu Âu đảm nhiệm, và các cuộc tập trận lớn gần đây, đặc biệt tại khu vực Bắc Âu giáp Nga, được tổ chức với vai trò dẫn dắt của lực lượng châu Âu.