Trụ ở chính của EU tại Bỉ. Ảnh: THX/TTXVN
Theo báo The Kyiv Post (Ukraine), trong bối cảnh Washington quay trở lại với lối chính trị quyền lực thực dụng và Nga ngày càng gia tăng vị thế, châu Âu đang đối mặt với một thực tại nghiệt ngã: không gian chiến lược của "lục địa già" đang bị thu hẹp hơn bao giờ hết.
Suốt nhiều thập kỷ, châu Âu tự trấn an rằng địa chính trị luôn vận hành theo các quy tắc, đồng minh là vĩnh cửu và chủ quyền là bất khả xâm phạm. Tuy nhiên, tại buổi thảo luận mới đây của Viện Quincy (Mỹ), các nhà phân tích cấp cao đã đưa ra chẩn đoán đầy ảm đạm: Châu Âu đang mắc kẹt giữa một nước Nga quyết đoán, một cuộc chiến Ukraine không thể tự giải quyết và một nước Mỹ không còn đáng tin nhưng vẫn buộc phải dựa dẫm.
Pascal Boniface, Giám đốc sáng lập Viện Nghiên cứu Quốc tế và Chiến lược Pháp (IRIS), nhận định rằng nhận thức về Nga đang bị sai lệch. Theo ông, việc Moskva vật lộn tại Ukraine - quốc gia có khoảng 30 triệu dân - cho thấy kịch bản Nga áp đảo quân sự toàn bộ Liên minh châu Âu (EU) với 450 triệu dân là "phi lý". Ông Boniface cảnh báo rằng việc thổi phồng nguy cơ bị tấn công đang khiến châu Âu rơi vào cái bẫy tâm lý.
Sự sợ hãi quá mức buộc châu Âu phải tin rằng chỉ Mỹ mới bảo vệ được mình, từ đó làm suy yếu khả năng kháng cự trước các áp lực từ Washington. Đồng quan điểm về sự tự chủ, Zoltán Koskovics từ Trung tâm Quyền cơ bản (Hungary) cho biết Mỹ kỳ vọng châu Âu tự cân bằng sức mạnh với Nga thay vì trông chờ vào sự bảo hộ hoàn toàn.
Trong khi đó, chuyên gia Zachary Paikin từ Viện Quincy chỉ ra một góc nhìn về vị thế: Các nhà lãnh đạo châu Âu lo ngại việc đàm phán không bình đẳng với Nga để chấm dứt chiến sự ở Ukraine sẽ làm tổn hại đến uy tín quốc tế của họ. Chính nỗi lo về vị thế này đã làm cứng rắn lập trường của Brussels và kéo dài cuộc xung đột.
Ukraine: "Nút thắt" làm đóng băng chiến lược
Ukraine hiện không chỉ là chiến trường mà còn là khuôn khổ tư duy định hình chính sách châu Âu. Ông Boniface lập luận rằng châu Âu đã biến Ukraine thành trọng tâm chiến lược đến mức thiếu thực tế. Việc gắn chặt uy tín và đạo đức vào Kiev đã vô tình trao cho Mỹ quyền kiểm soát mức độ leo thang xung đột, từ đó hạn chế khả năng xoay sở của châu Âu trong các lĩnh vực khác như thương mại hay ngoại giao.
Dưới góc nhìn của ông Koskovics, cuộc chiến Ukraine còn là một phần của cuộc khủng hoảng thể chế rộng lớn hơn tại châu Âu, bao gồm vấn đề di cư và sự suy giảm lòng tin vào giới tinh hoa. Điều này đang thúc đẩy sự trỗi dậy của các đảng dân túy, những bên ưu tiên lợi ích quốc gia hơn là các cam kết ý thức hệ cứng nhắc.
Mối quan hệ với Mỹ hiện là bài toán hóc búa nhất. Ông Boniface thẳng thắn mô tả Tổng thống Donald Trump là người thích giao dịch thấy vì là người bảo vệ khi ông liên tục đặt câu hỏi về Điều 5 NATO và bác bỏ chủ nghĩa đa phương. Ngược lại, ông Koskovics phản biện rằng sự rạn nứt này không phải là sự sụp đổ của phương Tây mà là sự thất bại của hệ tư tưởng kỹ trị tự do. Mỹ muốn một châu Âu tự chịu trách nhiệm về quốc phòng và kiểm soát biên giới thay vì dựa dẫm.
Theo chuyên gia Paikin, sự dịch chuyển trọng tâm của Mỹ sang cạnh tranh với Trung Quốc đã khiến châu Âu trở nên ít quan trọng hơn trong mắt Washington. Việc châu Âu từ chối đa dạng hóa quan hệ chiến lược trong khi Mỹ dần rời xa đã khiến Brussels trở nên cực kỳ dễ bị tổn thương.
Tóm lại, châu Âu đang đứng trước ngưỡng cửa của sự thay đổi bắt buộc: Kỷ nguyên mà lục địa này có thể đồng thời tận hưởng sự bảo hộ của Mỹ, uy tín quốc tế và quyền lực đạo đức đã chấm dứt. Nếu không thực hiện những cải cách thực chất để thoát khỏi sự phụ thuộc chiến lược, EU có nguy cơ tan vỡ dưới áp lực từ những thực thể quyền lực bên ngoài mà Washington không còn sẵn lòng ra tay cứu giúp.