Vì sao chính quyền mới ở Syria vẫn cần Nga?

Theo bài viết của tác giả Murad Sadygzade - Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu Trung Đông tại Moskva trên trang RT, hai diễn biến trong những ngày gần đây cho thấy khá rõ quan hệ Nga-Syria đang thay đổi như thế nào sau khi chính quyền Damascus thay đổi.

Ngày 9/8, sau khoảng 18 tháng đàm phán, Nga và Syria nhất trí một bản ghi nhớ xác định khuôn khổ tương lai cho việc sử dụng các cơ sở của các căn cứ quân sự Nga tại Tartus và Hmeimim. Gần như cùng thời điểm, một phái đoàn của Rossotrudnichestvo, cơ quan liên bang Nga phụ trách hợp tác nhân đạo và văn hóa với nước ngoài, đã hội đàm với các quan chức Syria và công bố kế hoạch mở lại Trung tâm Văn hóa Nga tại Damascus. Hợp tác quân sự đang được điều chỉnh thay vì bị tháo dỡ, các mối liên kết nhân đạo được khôi phục, trong khi thương mại, nguồn cung lương thực, năng lượng và giáo dục tiếp tục gắn kết hai nước.

Phần lớn tranh luận ở phương Tây từng cho rằng việc chính quyền cựu Tổng thống Bashar al-Assad sụp đổ sẽ khiến vị thế của Nga tại Syria suy giảm mạnh.

Moskva từng là một trong những đối tác chính trị và quân sự quan trọng nhất của ông Assad, trong khi các lực lượng thay thế chính quyền cũ từng chiến đấu chống lại lực lượng này. Tuy nhiên, chính sách đối ngoại hiếm khi chỉ bị chi phối bởi biểu tượng. Đặc biệt với một đất nước vừa trải qua cuộc xung đột tàn khốc, các nhà lãnh đạo mới ở Syria ngày càng đánh giá đối tác bên ngoài dựa trên một câu hỏi thực tế hơn: mỗi bên có thể mang lại điều gì cho Syria trong lúc đất nước cần tái thiết, lương thực, năng lượng, an ninh và dư địa chính trị?

Từ di sản chính trị sang quan hệ đối tác thực dụng

Theo tác giả Sadygzade, chính quyền mới ở Damascus không có nghĩa vụ phải trung thành với những mối quan hệ Nga-Syria trong quá khứ, nhưng họ đang phải đối mặt với những vấn đề trước mắt. Cơ sở hạ tầng Syria bị tàn phá, năng lực tài chính yếu, thiếu năng lượng nghiêm trọng, phụ thuộc lớn vào lương thực nhập khẩu và quá trình khôi phục quyền lực nhà nước hiệu quả vẫn chưa hoàn tất.

Trong hoàn cảnh đó, những ưu tiên ý thức hệ nhường chỗ cho tính hữu dụng. Các đối tác được đánh giá dựa trên thị trường, nguồn lực, công nghệ và hỗ trợ an ninh mà họ có thể cung cấp.

Điều này lý giải vì sao ban lãnh đạo Syria mới đang tìm cách tăng cường quan hệ với Mỹ, Liên minh châu Âu, Thổ Nhĩ Kỳ và các nước vùng Vịnh, nhưng đồng thời tránh cắt đứt với Moskva. Chính sách này chỉ có vẻ mâu thuẫn nếu cho rằng Syria buộc phải lựa chọn một phe địa chính trị. Damascus cần đầu tư phương Tây và khả năng tiếp cận nguồn tài chính quốc tế, nhưng cũng cần các chuỗi cung ứng đang vận hành, nguồn năng lượng và chuyên môn quân sự. Một quốc gia đã trải qua nhiều năm chiến tranh và bị trừng phạt có rất ít động lực để đóng lại những kênh vẫn đang hoạt động.

Dầu mỏ Nga là một ví dụ rõ ràng. Đầu tháng 8, Reuters đưa tin phía Syria đã phát tín hiệu với Washington rằng nước này sẵn sàng giảm đáng kể lượng dầu mua từ Nga. Hạn chế sự hiện diện kinh tế của Moskva là một phần trong chiến lược khu vực của Washington, nhưng Nga đã trở thành nhà cung cấp dầu quan trọng cho Syria và việc nhanh chóng thay thế khối lượng này khó khăn hơn nhiều so với việc tuyên bố đa dạng hóa nguồn nhập khẩu.

Damascus có thể giảm phụ thuộc vào nguồn cung của Nga theo thời gian, nhưng đa dạng hóa không đồng nghĩa với đoạn tuyệt. Đa dạng hóa giúp Syria tăng tính tự chủ, trong khi cắt đứt quan hệ sẽ loại bỏ một trong số ít những kênh cung ứng bên ngoài hiện đang hoạt động ở quy mô lớn. Quan hệ tốt hơn với phương Tây không nhất thiết đòi hỏi phải xóa bỏ quan hệ với Moskva, cũng như hợp tác chặt chẽ hơn với Nga không ngăn Damascus thu hút đầu tư từ phương Tây hay vùng Vịnh. Syria càng có nhiều lựa chọn đối tác, thì bất kỳ một đối tác nào càng khó áp đặt điều kiện lên chính sách đối ngoại của nước này.

Lương thực và năng lượng là nền tảng ổn định

Tầm quan trọng của Nga thể hiện rõ nhất khi nhìn vào thành phần thương mại song phương, thay vì chỉ xét tổng giá trị. Với Syria, điều đáng chú ý là nguồn cung từ Nga tập trung vào những lĩnh vực tác động trực tiếp tới đời sống hàng ngày, ổn định xã hội và khả năng duy trì hoạt động của nền kinh tế, trong đó có an ninh lương thực.

Theo dữ liệu hải quan Syria được Reuters dẫn lại, khoảng 85% lượng lúa mì Syria nhập khẩu trong niên vụ 2025-2026 đến từ Nga, tương đương khoảng 2,9 triệu tấn. Tại một đất nước mà bánh mì vẫn là một phần cơ bản trong tiêu dùng đại chúng và ngân sách hộ gia đình đã bị bào mòn bởi nhiều năm xung đột và lạm phát, nguồn cung này có ý nghĩa vượt xa thương mại thông thường. Ngũ cốc tác động tới hoạt động mua sắm của nhà nước, giá tiêu dùng, trợ cấp và tâm lý xã hội. Việc nguồn lúa mì bị gián đoạn có thể nhanh chóng biến một vấn đề kinh tế thành vấn đề chính trị.

Nga đã có năng lực sản xuất, lợi ích thương mại và kinh nghiệm hậu cần để cung cấp khối lượng lớn. Từ bỏ nguồn cung này khi chưa có một phương án thay thế đáng tin cậy sẽ là quyết định thiếu thận trọng về kinh tế.

Điều tương tự cũng xảy ra với năng lượng. Nga cung cấp cho Syria khoảng 16,8 triệu thùng dầu trong năm 2025. Trong những tháng đầu năm 2026, lượng dầu Nga cung cấp đạt khoảng 60.000 thùng/ngày, tăng khoảng 75% trong một thời gian tương đối ngắn. Sản lượng dầu trong nước của Syria vẫn thấp hơn nhiều so với trước chiến tranh và không đủ đáp ứng nhu cầu quốc gia. Dầu nhập khẩu đóng vai trò thiết yếu đối với giao thông, sản xuất điện, nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ công và công cuộc tái thiết.

Trong môi trường hậu xung đột mong manh, tình trạng thiếu dầu có thể làm suy giảm niềm tin của người dân và gia tăng căng thẳng xã hội. Phương Tây và các nước vùng Vịnh có thể cung cấp tài chính, đầu tư và công nghệ tiên tiến, nhưng nhiều cơ hội như vậy cần thời gian và đàm phán chính trị. Trong khi đó, nguồn cung lương thực và năng lượng của Nga đáp ứng những nhu cầu tức thời, điều đặc biệt quan trọng đối với một chính quyền đang cố ổn định đất nước ngay lúc này thay vì chờ đợi vài năm nữa.

Khuôn khổ quân sự mới và các mối liên kết nhân đạo

Bản ghi nhớ mới về các căn cứ quân sự Nga tại Tartus và Hmeimim cũng là sản phẩm của cách tiếp cận thực dụng này. Có thể coi đây là sự thu hẹp hiện diện quân sự của Nga khi Syria giành lại quyền kiểm soát một phần cơ sở hạ tầng dân sự và mô hình pháp lý cũ được sửa đổi. Tuy nhiên, đây vẫn là quá trình tái cấu trúc chứ không phải Nga rút hoàn toàn. Sau 18 tháng đàm phán, Moskva và Damascus đã tránh được nguy cơ chấm dứt hợp tác quân sự, thay vào đó tìm cách điều chỉnh mô hình này.

Theo những thông tin được công bố, các cơ sở dân sự sẽ do Syria quản lý, trong khi các cơ sở quân sự dự kiến được chuyển thành những trung tâm huấn luyện và đào tạo chuyên môn chung Nga-Syria. Một phần lực lượng quân sự Nga cũng được cho là sẽ tiếp tục hiện diện.

Ý nghĩa của thỏa hiệp này nằm ở chỗ nó tạo ra một mô hình mà chính quyền mới ở Syria có thể bảo vệ về mặt chính trị. Khuôn khổ cũ gắn chặt với thời kỳ Assad và có thể bị coi là xâm phạm chủ quyền. Mô hình mới trao cho Damascus quyền kiểm soát chính thức lớn hơn nhưng vẫn duy trì khả năng tiếp cận chuyên môn quân sự của Nga.

Nếu Syria thực sự quyết định loại Nga khỏi đất nước, một thỏa thuận như vậy sẽ khó có ý nghĩa. 18 tháng đàm phán cho thấy Damascus muốn những điều khoản khác chứ không phải một cuộc đoạn tuyệt hoàn toàn, trong khi Moskva muốn duy trì vai trò đáng kể mà không nhất thiết phải giữ nguyên các thỏa thuận cũ. Kết quả là một khuôn khổ phù hợp hơn với thực tế chính trị mới.

Các lực lượng vũ trang Syria sẽ phải trải qua một quá trình tái thiết kéo dài. Huấn luyện, xây dựng cơ cấu chỉ huy, bảo dưỡng trang thiết bị, kiểm soát biên giới và lãnh thổ đều cần nguồn lực và hỗ trợ từ bên ngoài. Chưa chắc Mỹ hay EU sẵn sàng chịu trách nhiệm toàn diện cho việc xây dựng lại năng lực quốc phòng Syria. Nga có hàng chục năm kinh nghiệm làm việc với các cơ quan quân sự Syria, am hiểu phần lớn trang thiết bị đang được sử dụng và có kiến thức lâu năm về hạ tầng quốc phòng của nước này.

Việc mở lại Trung tâm Văn hóa Nga tại Damascus cũng củng cố xu hướng này. Quan hệ Nga-Syria được mở rộng sang giáo dục, ngôn ngữ, văn hóa và đào tạo nghề. Nhiều thế hệ người Syria từng học tập tại Liên Xô và Nga, tạo nên những mạng lưới chuyên môn và quan hệ cá nhân vẫn tồn tại qua các cuộc khủng hoảng chính trị và những lần thay đổi lãnh đạo.

Giá trị thay vì “giá trị chung”

Theo bài viết, ban lãnh đạo mới của Syria rõ ràng không tìm cách tái lập chính sách đối ngoại thời Assad. Damascus muốn cải thiện quan hệ với châu Âu và Mỹ, thu hút đầu tư từ Vùng Vịnh, mở rộng thương mại với Thổ Nhĩ Kỳ và hội nhập trở lại nền kinh tế quốc tế. Tuy nhiên, không mục tiêu nào trong số đó đòi hỏi Syria phải đoạn tuyệt với Nga. Trên thực tế, mạng lưới đối tác của Syria càng rộng, Nga càng có thể trở thành một trong nhiều cực bên ngoài giúp Damascus duy trì sự linh hoạt chiến lược.

Nga vẫn quan trọng với Syria không phải vì chính quyền mới chia sẻ thế giới quan của những người tiền nhiệm, mà bởi Moskva vẫn có thể cung cấp những giá trị thiết thực trong các lĩnh vực then chốt đối với quá trình phục hồi.

Nga cung cấp lương thực và năng lượng, duy trì chuyên môn quân sự và sở hữu những mối liên kết thể chế đã được hình thành từ lâu. Với một chính quyền đang cố ổn định đất nước sau nhiều năm chiến tranh, tính dự đoán và năng lực thực tế có thể quan trọng hơn sự đồng điệu về chính trị.