Biển Caspi: Mặt trận mới trong căng thẳng giữa Ukraine, Iran và Liên bang Nga

Ngày 25/7, Tổng thống Volodymyr Zelensky cho biết Ukraine đã đạt được "những kết quả rất mạnh mẽ" trong các cuộc tấn công tầm xa trên Biển Caspi, bao gồm các đòn đánh nhằm vào "những con tàu được sử dụng để vận chuyển hàng hóa quân sự có liên quan đến Iran, cũng như một tàu chiến”.

Ngay trong ngày 25/7, Iran đã triệu Đại biện lâm thời của Ukraine tại Tehran để phản đối điều mà nước này cáo buộc là một cuộc tấn công quân sự của Ukraine nhằm vào một tàu thương mại của Iran trên Biển Caspi, khiến một thủy thủ thiệt mạng và một người khác bị thương.

Theo Đài Truyền hình Quốc gia Iran (IRIB), Đại biện lâm thời Ukraine đã được triệu đến làm việc với ông Manouchehr Moradi, Trợ lý Bộ trưởng Ngoại giao kiêm Tổng Cục trưởng phụ trách khu vực Á-Âu, sau điều mà Tehran mô tả là một cuộc tấn công "mang tính tội phạm" do quân đội Ukraine thực hiện nhằm vào con tàu trong đêm.

Ông Moradi đã chuyển tới phía Ukraine sự phản đối mạnh mẽ của Iran đối với điều mà ông gọi là hành động thù địch và mang tính tội phạm này.

Ông Moradi cũng nhấn mạnh rằng Iran sẽ kiên quyết bảo vệ an ninh quốc gia và các lợi ích của mình, đồng thời cảnh báo rằng mọi hành động xâm hại đến tính mạng và tài sản của công dân Iran "sẽ không thể không bị đáp trả".

Trước đó, Bộ Tổng Tham mưu Các lực lượng vũ trang Ukraine cho biết vào đêm 7/5, các lực lượng của họ đã sử dụng thiết bị bay không người lái (UAV) để tấn công tàu tên lửa cỡ nhỏ lớp Karakurt của Liên bang Nga trên Biển Caspi.

Các cuộc tấn công này đã thu hút sự chú ý của dư luận quốc tế đối với Biển Caspi - vùng biển mặn nội địa rộng lớn nhưng thường bị bỏ qua này.

Vì sao trở nên đặc biệt quan trọng trong cả cuộc chiến Ukraine và xung đột Iran?

Theo The Conversation, Biển Caspi là nơi tập trung nhiều mỏ dầu khí ngoài khơi quy mô lớn cùng hệ thống hạ tầng hàng hải quan trọng, bao gồm các cảng biển, đường ống dẫn dầu và khí đốt, cũng như các bến cảng trung chuyển kết nối Trung Á với thị trường toàn cầu.

Đây là một mắt xích then chốt của Hành lang Trung tâm (Middle Corridor), tuyến thương mại nối Trung Quốc với châu Âu qua Trung Á, giúp tránh các tuyến đường ngày càng bất ổn đi qua Liên bang Nga ở phía Bắc và Iran ở phía Nam.

Đối với Trung Quốc, Biển Caspi là một hành lang chiến lược bảo đảm nguồn cung năng lượng và là bộ phận quan trọng của Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI), chiến lược sử dụng kết nối hạ tầng để mở rộng ảnh hưởng kinh tế và địa chính trị của Bắc Kinh.

Hành lang Trung tâm kết nối Trung Quốc Đại lục với châu Âu thông qua Kazakhstan và Azerbaijan.

Trong khi đó, Thổ Nhĩ Kỳ đang tận dụng các tuyến kết nối qua Biển Caspi, đặc biệt là các dự án trung chuyển dầu khí qua Azerbaijan, nhằm mở rộng ảnh hưởng trong cộng đổng sử dụng ngôn ngữ Turkic và từng bước trở thành trung tâm năng lượng của khu vực.

Công ước năm 2018 về Quy chế pháp lý của Biển Caspi quy định cách thức phân chia nguồn tài nguyên dầu khí và thủy sản giữa các quốc gia ven biển.

Quan trọng hơn, công ước này cấm các lực lượng quân sự của những quốc gia không giáp Biển Caspi triển khai hiện diện quân sự trong vùng biển này, qua đó thiết lập một cơ chế an ninh khu vực loại trừ sự hiện diện quân sự của phương Tây.

"Sân sau" chiến lược của Liên bang Nga

Đối với Liên bang Nga, Biển Caspi có giá trị đặc biệt cả về chiến lược lẫn hậu cần. Đây vừa là "sân sau" an toàn, vừa là cây cầu kết nối trực tiếp với Iran.

Moskva duy trì lực lượng Hải quân mạnh nhất trên Biển Caspi và từ lâu đã sử dụng khu vực này như một bàn đạp để triển khai sức mạnh quân sự tầm xa, trong đó có các cuộc phóng tên lửa nhằm vào các mục tiêu của tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng tại Syria vào năm 2015.

Kể từ khi Liên bang Nga phát động chiến dịch quân sự quy mô lớn tại Ukraine năm 2022, Biển Caspi càng trở nên quan trọng hơn với vai trò là không gian hậu phương trên biển của Moskva.

Khi Hạm đội Biển Đen liên tục chịu sức ép từ các cuộc tấn công bằng UAV và tên lửa của Ukraine, một số lực lượng Hải quân Liên bang Nga đã được điều chuyển từ Biển Đen sang Biển Caspi thông qua hệ thống đường thủy nội địa.

Tuy nhiên, cuộc tấn công gần đây của Ukraine cho thấy Biển Caspi không còn là nơi trú ẩn tuyệt đối an toàn đối với lực lượng Hải quân Liên bang Nga.

Quan trọng hơn, Biển Caspi giữ vai trò mang tính cấu trúc trong việc thúc đẩy sự phối hợp chiến lược giữa Liên bang Nga và Iran.

Là một vùng biển kín với cơ chế pháp lý riêng, Biển Caspi tạo ra một hành lang hậu cần và kinh tế trực tiếp giữa hai nước, phần lớn nằm ngoài sự giám sát cũng như ảnh hưởng quân sự của phương Tây.

Xem video Lực lượng Tác chiến Đặc biệt Ukraine (SSO) tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào ba giàn khoan của Liên bang Nga trên Biển Caspi, gồm V. Filanovsky, Yuri Korchagin và Valery Graifer vào đêm 11/1/2026. 

Hành lang chiến lược giữa Liên bang Nga và Iran

Hành lang này không chỉ phục vụ hợp tác năng lượng và thương mại mà còn tạo điều kiện cho việc vận chuyển công nghệ, vật tư và các thiết bị phục vụ nền kinh tế thời chiến của cả hai nước trong bối cảnh phải đối mặt với các lệnh trừng phạt.

Những mặt hàng được vận chuyển bao gồm cả hàng hóa bị cấm vận, linh kiện UAV và các công nghệ lưỡng dụng có thể phục vụ cả mục đích dân sự lẫn quân sự. Chiến tranh Iran nổ ra càng thúc đẩy xu hướng trao đổi này.

Theo nghĩa đó, đối với Moskva và Tehran, Biển Caspi đóng vai trò là một mắt xích trọng yếu trong kiến trúc bảo đảm khả năng chống chịu chiến lược, vừa giúp củng cố sự gắn kết song phương, vừa giúp hai nước giảm bớt sự phụ thuộc và sức ép từ bên ngoài.

Vai trò của Biển Caspi vì vậy không chỉ mang tính chiến thuật mà còn mang tính hệ thống, khi cung cấp một nền tảng hậu cần, kinh tế và chiến lược ổn định cho sự hội tụ lợi ích lâu dài giữa Liên bang Nga và Iran.

Vào cuối tháng 3/2026, các cuộc không kích của Israel được cho là đã phá hủy hàng chục phương tiện Hải quân của Iran trên Biển Caspi, bao gồm tàu tên lửa, tàu hộ tống, nhà máy đóng tàu và một trung tâm chỉ huy.

Những cuộc tấn công này nhiều khả năng đã làm gián đoạn nghiêm trọng hành lang hậu cần trên Biển Caspi nối các cảng của Liên bang Nga với cảng Bandar Anzali, cảng lớn và lâu đời nhất của Iran trên Biển Caspi, đồng thời, cũng làm suy giảm khả năng tiếp nhận hàng tiếp tế của Tehran qua tuyến vận tải này.

Trong bối cảnh đó, Liên bang Nga và Iran có thể buộc phải phụ thuộc nhiều hơn vào các tuyến đường bộ có mức độ rủi ro cao hơn đi qua Azerbaijan hoặc Kazakhstan.

Nói cách khác, vai trò của Biển Caspi như một vùng trú ẩn an toàn cho hai đồng minh hiện đang bị thách thức. Điều này có thể buộc Liên bang Nga và Iran phải đầu tư nhiều hơn vào các hệ thống phòng không nhiều tầng, mạng lưới giám sát UAV, thậm chí phải điều động thêm binh lực và trang thiết bị quân sự tới khu vực.

Kết quả là chi phí và mức độ phức tạp trong việc sử dụng Biển Caspi như một không gian an toàn cho các lực lượng Hải quân, quân sự và hoạt động thương mại sẽ tăng lên đáng kể.

Điểm giao thoa giữa hai cuộc xung đột lớn trên thế giới hiện nay

Biển Caspi ngày càng trở thành một mắt xích chiến lược kết nối hai cuộc xung đột vốn thường được xem là tách biệt, đó là chiến sự tại Ukraine và cuộc đối đầu giữa Mỹ-Israel với Iran.

Hai cuộc chiến này không còn là những chiến trường riêng rẽ mà đang dần hình thành một hệ thống xung đột trên không gian Á - Âu, trong đó Liên bang Nga và Iran ngày càng phụ thuộc lẫn nhau.

Việc Iran cung cấp UAV và các hình thức hỗ trợ quân sự khác cho Liên bang Nga đã tác động trực tiếp đến cục diện chiến trường Ukraine.

Ngược lại, sự hậu thuẫn về ngoại giao, quân sự và kinh tế của Liên bang Nga đóng vai trò quan trọng giúp Iran duy trì khả năng chống chịu trước sức ép quốc tế và bảo vệ vị thế chiến lược trong khu vực.

Biển Caspi chính là nền tảng duy trì sự phối hợp này thông qua việc cung cấp một hành lang tương đối an toàn cho hoạt động điều phối, hậu cần và trao đổi kinh tế.

Tuy nhiên, các sự kiện gần đây, bao gồm các cuộc tấn công của Ukraine và Israel, cũng cho thấy những giới hạn trong vai trò chiến lược của Biển Caspi đối với cả Moskva lẫn Tehran.

Trong khi đó, các quốc gia khác, đặc biệt là Trung Quốc và Thổ Nhĩ Kỳ, đang gia tăng đầu tư vào Hành lang Trung tâm, qua đó làm tăng giá trị kinh tế cũng như vai trò kết nối địa chiến lược của Biển Caspi.

Biển Caspi đang nổi lên thành một chiến trường mới trong căng thẳng giữa Ukraine, Iran và Liên bang Nga

Trao đổi với kênh Al Jazeera của Qatar ngày 26/7, Phó Giáo sư Chính quyền học Paul Musgrave tại Đại học Georgetown (Qatar), cho rằng trước đây rất khó có thể hình dung Biển Caspi sẽ trở thành một mặt trận trong cuộc đối đầu hiện nay giữa Ukraine, Liên bang Nga và Iran. Tuy nhiên, khu vực này hiện được xem là một tuyến huyết mạch kinh tế quan trọng của Iran ở phía Bắc.

Phó Giáo sư Musgrave nói: "Nếu Biển Caspi cũng trở thành một phần của cuộc đối đầu này thì phạm vi xung đột sẽ tiếp tục được mở rộng. Chúng ta sẽ chứng kiến thị trường năng lượng toàn cầu bị cuốn vào, và điều đó sẽ ảnh hưởng đến mọi khu vực có liên quan đến nguồn cung năng lượng thế giới”.

Theo Phó Giáo sư Musgrave, Biển Caspi đang chuyển từ vị thế là "một vùng biển gắn với Liên bang Nga, các nước ven biển và Iran" thành một khu vực mà Ukraine ngày càng hiểu rõ và có khả năng tác chiến nhiều hơn.

Phó Giáo sư Musgrave cũng nhận định rằng tình hình hiện nay đang diễn ra trong bối cảnh mà "một số nhà phân tích gọi là kỷ nguyên tên lửa thứ ba", khi cả Iran và Ukraine đều đang mở rộng khả năng tác động và ảnh hưởng quân sự trong phạm vi khu vực.

Phó Giáo sư Musgrave kết luận: "Bản thân điều đó đã là một bước phát triển rất đáng chú ý”.