Thủy điện Đăk Mi 4. Ảnh tư liệu: Đỗ Trưởng/TTXVN
Mặc dù hệ thống văn bản quy trình và phương tiện cảnh báo từ các hồ chứa đã được đầu tư khá bài bản, nhưng giữa thông báo kỹ thuật của nhà máy và hành động thực tế của người dân vẫn tồn tại một khoảng cách lớn.
Khoảng cách này được gọi là "chặng cuối" của quy trình cảnh báo thiên tai - nơi quyết định sự an toàn của tính mạng và tài sản người dân. Nếu chặng cuối bị tắc nghẽn, mọi nỗ lực cắt lũ ở thượng lưu hay thông báo đúng quy trình từ phòng điều hành đều có nguy cơ trở nên vô tác dụng trước sức tàn phá của dòng lũ đổ ập vào nhà dân.
Cảnh báo trước bốn giờ…
Ông Lê Văn Bốn, một người dân lớn tuổi sống tại thôn Bình Yên, xã Quế Phước chia sẻ những trăn trở thực tế của bà con mỗi khi mùa mưa lũ đến. Theo ông Bốn, thôn Bình Yên không hề thiếu chuông báo động hay còi hú xả lũ từ thủy điện. Tuy nhiên, điều người dân vô cùng băn khoăn là mỗi khi tiếng chuông báo động vang lên dồn dập giữa đêm mưa gió, không phải ai cũng biết âm thanh ấy đang cảnh báo ở mức độ nguy hiểm nào. Tiếng còi hú vang lên nhưng người dân vẫn rơi vào trạng thái lúng túng, không biết nên đưa tài sản lên cao, ngồi tại chỗ chờ thêm thông tin hay phải lập tức di dời ra khỏi nhà.
Từ căn phòng điều khiển hiện đại của các nhà máy thủy điện phía thượng nguồn đến ngôi nhà cấp bốn đơn sơ ven sông của người dân hạ du chỉ cách nhau vài chục km. Nhưng để một bản tin cảnh báo đi hết quãng đường ấy, nó phải đi qua nhiều cấp trung gian và chịu nhiều cách diễn giải khác nhau. Chính những rào cản và sự chậm trễ ở chặng cuối này đang khiến từ một khoảng thời gian chuẩn bị an toàn trên lý thuyết biến thành một thời gian vô cùng ngắn ngủi và đầy rủi ro đối với từng hộ gia đình vùng lũ.
Để hiểu rõ hơn về cách thức vận hành và rào cản ở chặng cuối, cần xem xét quy trình truyền tin từ các nhà máy thủy điện. Ông Ngô Xuân Thế, Phó Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Thủy điện A Vương cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phân biệt rạch ròi giữa khái niệm "xả tràn" và cách gọi "xả lũ" thông thường trong đời sống.
Tổng lưu lượng nước đổ xuống hạ du bao gồm lượng nước qua tua-bin phát điện và lượng nước xả qua cửa xả công trình. Nếu mọi tình huống điều tiết nước đều được gọi chung là xả lũ một cách mơ hồ, người dân sẽ rất khó hình dung mức độ thay đổi dòng chảy thực tế của sông Vu Gia, dẫn đến việc đánh giá sai lệch nguy cơ thiên tai.
Theo ông Thế, nhằm tăng cường khả năng truyền tin trực tiếp đến cộng đồng, Công ty cổ phần Thủy điện A Vương đã lắp đặt và vận hành hệ thống 15 trạm loa cảnh báo tại các khu dân cư ven sông Vu Gia. Quy trình phát tin được quy định rõ: bắt đầu bằng hồi còi dài 30 giây để thu hút sự chú ý của bà con, sau đó bản tin về thời tiết, thời gian và lưu lượng xả tràn cụ thể sẽ được phát đi phát lại hai lần một cách rõ ràng để người dân chủ động theo dõi và có phương án ứng phó phù hợp.
Cùng tham gia vào hệ thống điều tiết nước trên lưu vực Vu Gia - Thu Bồn, ông Lê Huy Tiệp, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Thủy điện Sông Tranh 3 chia sẻ quy trình phối hợp cảnh báo của đơn vị. Theo đó, trước khi mở cửa van đập tràn bốn giờ, công ty gửi văn bản, thư điện tử, tin nhắn Zalo và SMS đến các cơ quan chức năng. Đồng thời, hệ thống còi báo động đặt tại hạ du đập thủy điện Sông Tranh 3 sẽ được kích hoạt trước lần mở van đầu tiên 60 phút và tiếp tục cảnh báo lại một lần nữa trước thời điểm mở van 30 phút.
… nhưng điều kiện truyền tin bị thiên tai phá vỡ
Mặc dù mạng lưới truyền tin được xây dựng bài bản như vậy, nhưng thiên tai hiếm khi xảy ra trong các điều kiện lý tưởng. Khi mưa bão cực đoan đổ bộ, sức gió lớn và mưa xối xả thường gây mất điện diện rộng, sạt lở đất làm chia cắt các tuyến đường vào các thôn bản xa xôi, đồng thời khiến sóng điện thoại và internet bị chập chờn hoặc mất hoàn toàn.
Ủy ban nhân dân xã Phước Trà thừa nhận, trong một số thời điểm mưa bão kéo dài năm ngoái, địa bàn xã bị mất điện hoàn toàn và liên lạc bị gián đoạn cục bộ do địa hình đồi núi bị chia cắt nghiêm trọng. Để khắc phục, chính quyền đã phải kết hợp nhiều hình thức truyền tin từ hệ thống truyền thanh cơ sở, loa phát thanh lưu động trên xe máy, đến các nhóm Zalo của từng thôn và điện thoại trực tiếp.
Đối với những khu vực nguy cơ ngập sâu hoặc sạt lở cao, lực lượng công an, quân sự, dân quân tự vệ và các tổ xung kích phải lội bùn, vượt lũ đến từng nhà để hỗ trợ sơ tán trực tiếp.
Thực tế này cho thấy, hệ thống cần theo dõi trạng thái của cả chuỗi phản hồi liên tục: đã phát tin từ hồ, đã nhận tin tại xã, đã chuyển tiếp đến thôn, đã kích hoạt lực lượng xung kích, đã bắt đầu sơ tán và đã hoàn thành di dời an toàn. Nếu bất kỳ mắt xích nào không có phản hồi trong thời hạn, hệ thống điều hành phải lập tức phát báo động và kích hoạt kênh dự phòng.
Chuyển đổi từ thông số kỹ thuật sang mệnh lệnh hành động trực quan
Trong kiến nghị gửi đến Hội đồng nhân dân thành phố trước kỳ họp thường lệ giữa năm 2026, cử tri xã Quế Phước phản ánh dù hệ thống chuông, còi cảnh báo đã được lắp đặt tại khu dân cư ven sông, nhưng nhiều người vẫn chưa được hướng dẫn để hiểu rõ ý nghĩa của từng cấp độ báo động bằng âm thanh và các hành động ứng phó tương ứng cần thực hiện.
Người dân vùng hạ lưu không cần và không thể tự quy đổi các thông số kỹ thuật như lưu lượng xả bao nhiêu mét khối trên giây thành mức độ ngập lụt tại vườn nhà mình. Thay vào đó, ông Lê Văn Bốn, thôn Bình Yên, xã Quế Phước cho biết, điều người dân thực sự cần là những mệnh lệnh hành động ngắn gọn, trực quan và dễ hiểu nhất. Cảnh báo cần chỉ rõ thôn nào sẽ ngập sâu bao nhiêu mét và sau bao lâu nữa nước lũ sẽ đến; những tuyến đường nào sẽ bị ngập và đóng hoàn toàn vào khung giờ nào; các hộ dân cần di chuyển đến địa điểm tránh lũ nào trước mốc thời gian cụ thể.
Để xây dựng bản tin cảnh báo chất lượng và sát sườn như thế, thành phố không thể chỉ yêu cầu cán bộ các xã tự tính toán thủ công. Thành phố cần xây dựng nguồn cơ sở dữ liệu dùng chung kết hợp với các mô hình thủy văn - thủy lực động, cho phép tự động kết nối thông số vận hành của hồ chứa thượng nguồn với mực nước sông, cao độ địa hình, hệ thống giao thông và phân bố dân cư hạ du. Mỗi khi lưu lượng xả thay đổi, hệ thống phải tự động cập nhật và chuyển hóa thành các bản đồ ngập lụt động để theo dõi.
Cùng đó, phương án sơ tán người dân cần được xây dựng tỉ mỉ, gắn liền với danh sách đối tượng yếu thế cần ưu tiên bảo vệ như người cao tuổi neo đơn, người khuyết tật, người bệnh, phụ nữ mang thai và trẻ em. Các phương án này cần được diễn tập thực tế trong các tình huống xấu nhất như lũ về trong đêm, mất điện hoàn toàn, mất sóng điện thoại và đường bị sạt lở nghiêm trọng, nhằm phát hiện lỗ hổng của hệ thống truyền thanh cơ sở và nâng cao năng lực phản ứng nhanh của các lực lượng tại địa phương.
Bài cuối: Chuyển sang quản trị tổng hợp