Ngành Thống kê Việt Nam: 80 năm kiến tạo 'ngôn ngữ số' trong quản trị quốc gia

Suốt 80 năm qua, từ những bản tổng hợp số liệu thô sơ trong kháng chiến đến hệ thống dữ liệu hiện đại phục vụ quản trị quốc gia, ngành Thống kê Việt Nam luôn phản ánh trung thực bức tranh kinh tế-xã hội, góp phần quan trọng vào hoạch định chính sách, phân bổ nguồn lực và định hình con đường phát triển của đất nước. Bước vào kỷ nguyên số, vai trò ấy tiếp tục được nâng tầm, đưa ngành thống kê trở thành trụ cột của hệ sinh thái dữ liệu quốc gia, phục vụ quản trị hiện đại và phát triển bền vững.

Từ Sắc lệnh lịch sử đến nền tảng dữ liệu quốc gia

Lịch sử ngành Thống kê Việt Nam bắt đầu từ một quyết định mang tầm chiến lược ngay trong những ngày đầu lập nước. Ngày 6/5/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 61/SL thành lập Nha Thống kê Việt Nam thuộc Bộ Quốc dân Kinh tế. Trong bối cảnh đất nước vừa giành độc lập, phải đối mặt với muôn vàn khó khăn “thù trong, giặc ngoài”, việc thiết lập một cơ quan chuyên trách về thống kê cho thấy tầm nhìn sâu sắc của Đảng và Nhà nước: quản trị quốc gia không thể tách rời thông tin chính xác, khách quan và kịp thời.

Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: “Thống kê là tai, là mắt của Đảng và Nhà nước”. Câu nói ngắn gọn nhưng hàm chứa một yêu cầu rất cao đối với công tác thống kê. “Tai” phải thính để nắm bắt kịp thời những biến động của đời sống; “mắt” phải tinh để nhìn rõ bản chất của các hiện tượng kinh tế-xã hội. Nếu số liệu không sát thực tế, không đầy đủ, không kịp thời, hệ quả không chỉ là nhận định sai, mà còn có thể dẫn đến những quyết sách thiếu chính xác, ảnh hưởng đến cả tiến trình phát triển.

Thủ tướng Chính phủ Phạm Văn Đồng cũng khẳng định: “Số liệu thống kê không phải là con số chết, mỗi con số thống kê đều có ý nghĩa của nó, linh hồn của nó, tình hình nước mình thể hiện trong con số, tương lai ở trong con số, kế hoạch cũng ở trong con số”. Nhận định này đặt ra một yêu cầu quan trọng: thống kê không chỉ dừng ở việc ghi chép, tổng hợp, mà phải phản ánh được bản chất, xu hướng và tiềm năng phát triển của nền kinh tế-xã hội.

Trong các cuộc kháng chiến, ngành Thống kê đã hoàn thành tốt vai trò của mình trong điều kiện vô cùng khó khăn. Thực hiện phương châm “vừa kháng chiến, vừa kiến quốc”, các cuộc điều tra về nông nghiệp, đất đai, công thương nghiệp ở vùng tự do được triển khai, cung cấp căn cứ quan trọng cho việc phân phối nguồn lực, tổ chức sản xuất và bảo đảm hậu cần. Dù thiếu thốn về cơ sở vật chất và nhân lực, các báo cáo thống kê chuyên đề vẫn được thực hiện, phục vụ trực tiếp cho công tác lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng và Nhà nước.

Bước vào thời kỳ khôi phục và xây dựng đất nước, đặc biệt là giai đoạn đổi mới, vai trò của thống kê ngày càng được khẳng định. Từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, Việt Nam chuyển sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đòi hỏi một hệ thống thông tin đầy đủ, minh bạch và tiệm cận chuẩn mực quốc tế. Việc áp dụng hệ thống tài khoản quốc gia (SNA) thay thế hệ thống cân đối vật chất (MPS) là một bước chuyển mang tính nền tảng, giúp đo lường chính xác hơn các chỉ tiêu tổng hợp như GDP, GNI, NDI.

Các cuộc tổng điều tra quy mô lớn như Tổng điều tra Dân số và nhà ở, Tổng điều tra Nông thôn, nông nghiệp, Tổng điều tra Kinh tế… được tổ chức bài bản, ngày càng ứng dụng công nghệ thông tin hiện đại, nâng cao chất lượng dữ liệu. Những con số về tăng trưởng, lạm phát, đầu tư, tiêu dùng… không chỉ phản ánh thực trạng mà còn trở thành căn cứ quan trọng để hoạch định chính sách, phân bổ nguồn lực và đánh giá hiệu quả phát triển.

Có thể khẳng định, suốt 80 năm qua, ngành Thống kê luôn là bộ phận không thể tách rời trong hệ thống quản lý nhà nước. Từ những con số tưởng chừng khô khan, một bức tranh toàn diện về kinh tế-xã hội được hình thành, giúp Đảng và Nhà nước đưa ra những quyết sách đúng đắn, kịp thời, phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đất nước.

Thống kê trong kỷ nguyên số - từ “tai, mắt” đến trung tâm dữ liệu của quản trị quốc gia

Bước sang kỷ nguyên số, khi dữ liệu trở thành nguồn lực chiến lược, vai trò của ngành Thống kê không chỉ dừng lại ở việc cung cấp thông tin, mà còn tham gia trực tiếp vào việc kiến tạo hệ sinh thái dữ liệu quốc gia. Điều này đòi hỏi sự đổi mới toàn diện về thể chế, phương pháp luận, quy trình sản xuất số liệu cũng như ứng dụng mạnh mẽ công nghệ hiện đại.

Theo TS. Nguyễn Thị Hương, Cục trưởng Cục Thống kê (Bộ Tài chính), “80 năm đồng hành cùng dân tộc, ngành thống kê không chỉ thu thập thông tin và phản ánh thực trạng kinh tế-xã hội mà còn tiên phong xây dựng hệ thống thông tin kỹ thuật số, ứng dụng phương pháp luận thống kê tiên tiến, minh bạch và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của chính sách phát triển”. Nhận định này cho thấy sự chuyển dịch rõ nét: từ vai trò hỗ trợ sang vai trò dẫn dắt trong quản trị dựa trên dữ liệu.

Trong bối cảnh dữ liệu được tạo ra từ nhiều nguồn khác nhau, từ cơ quan nhà nước, doanh nghiệp đến người dân, nguy cơ sai lệch, trùng lặp và thiếu nhất quán là rất lớn. Khi đó, cơ quan thống kê giữ vai trò “người giám hộ dữ liệu”, bảo đảm thông tin được chuẩn hóa, kiểm chứng và tích hợp theo những tiêu chuẩn thống nhất. Đây chính là nền tảng để xây dựng một hệ sinh thái dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống và liên thông”.

Cục trưởng Nguyễn Thị Hương nhấn mạnh, dữ liệu thống kê không chỉ phục vụ công tác chỉ đạo, điều hành, mà còn là cơ sở để hoạch định chính sách, phân bổ nguồn lực và đánh giá hiệu quả phát triển của từng địa phương và cả nước. Những chỉ tiêu như GDP, CPI, FDI… không chỉ có ý nghĩa trong nước mà còn là “ngôn ngữ toàn cầu”, giúp nâng cao vị thế và uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế.

Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số, ngành Thống kê đã đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, dữ liệu lớn (big data) và trí tuệ nhân tạo (AI) trong toàn bộ quy trình sản xuất thông tin. Từ thu thập, xử lý, tổng hợp đến phân tích và phổ biến dữ liệu đều được hiện đại hóa, góp phần nâng cao chất lượng, tính kịp thời và độ tin cậy của số liệu.

Không dừng lại ở đó, ngành Thống kê còn tham gia tích cực vào hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững (SDGs) toàn cầu, mở rộng phạm vi thống kê sang các lĩnh vực mới như kinh tế số, kinh tế tuần hoàn, tăng trưởng xanh, bình đẳng giới… Điều này phản ánh một xu hướng tất yếu: thống kê không chỉ đo lường những gì đã có, mà còn phải theo kịp và dẫn dắt những mô hình phát triển mới.

Trong bối cảnh thế giới biến động nhanh, yêu cầu đối với thống kê ngày càng cao. Cục trưởng Nguyễn Thị Hương khẳng định, ngành Thống kê sẽ “tiếp tục phấn đấu, đổi mới, hiện đại hóa và minh bạch hóa thông tin, góp phần nâng cao năng lực quản trị quốc gia, phục vụ mục tiêu phát triển nhanh, bền vững của đất nước”. Đây không chỉ là cam kết, mà còn là định hướng chiến lược cho giai đoạn phát triển mới.

80 năm hình thành và phát triển, ngành Thống kê Việt Nam đã khẳng định vai trò không thể thay thế trong quản trị quốc gia. Từ “tai, mắt” của Đảng và Nhà nước, thống kê đang từng bước trở thành trung tâm dữ liệu của nền quản trị hiện đại. Trong kỷ nguyên số, khi mọi quyết định đều phải dựa trên bằng chứng, chất lượng của số liệu thống kê chính là thước đo của chất lượng quản trị. Phát huy truyền thống, đổi mới mạnh mẽ, ngành Thống kê sẽ tiếp tục là điểm tựa tin cậy, góp phần đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững.