Xây dựng cánh đồng mía lớn, đưa cơ giới hóa vào sản xuất ở huyện Ia Pa, tỉnh Gia Lai. Ảnh minh họa: Hoài Nam/TTXVN.
Theo Hiệp hội Mía đường, ngành mía đường Việt Nam đã và đang có nhiều đóng góp trong việc phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, tận dụng được phê phụ phẩm bã mía dùng để đốt phát điện, có những đóng góp đáng kể trong việc cung ứng điện và bảo vệ môi trường. Theo báo cáo của Viện Năng lượng năm 2020, nguồn điện sinh khối từ các nhà máy đường chiếm đến hơn 95% tổng lượng điện sinh khối.
Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách phát triển năng lượng sinh khối. Cụ thể, theo Quyết định 08/2020/QĐ-TTg ngày 5/3/2020 sửa đổi, bổ sung một số điều của Quyết định số 24/2014/QĐ-TTg ngày 24/3/2014 của Thủ tướng Chính phủ giá bán điện đối với các dự án đồng phát nhiệt – điện là 1.634 đồng/kWh tương đương 7,03 US cents/kWh và đối với các dự án không phải là dự án đồng phát nhiệt – điện là 1.968 đồng/kWh tương đương 8,47 US cents/kWh. Tuy nhiên, cơ chế này cũng tồn tại nhiều bất cập đối với các dự án sinh khối của ngành đường.
Thực tế là giá mua điện trong cơ chế hỗ trợ phát triển của Việt Nam thấp hơn nhiều so với các quốc gia lân cận như: Thái Lan, Philippines… Việc phân loại đồng phát nhiệt - điện và dự án sinh khối khác của đã khiến cho các dự án sinh khối đồng phát nhiệt - điện (chính là dự án của các nhà máy đường) không thể hoạt động có hiệu quả. Một là giá mua điện thấp hơn, khiến các nhà máy đường không thể nâng giá mua mía.
Hai là việc phân loại khiến nhà máy đồng phát nhiệt - điện không thể hoạt động như nhà máy điện sinh khối ngoài vụ ép, dẫn đến cả 10 nhà máy điện sinh khối của ngành mía đường phải chấp nhận ngừng hoạt động 7-8 tháng trong một năm, không thể tham gia cung ứng cho hệ thống điện quốc gia. Ngoài ra, nhiều dự án điện sinh khối của ngành đường chưa nhận thanh toán tiền điện đã phát lên lưới trong thời gian dài.
Theo Hiệp hội Mía đường Việt Nam, trên thế giới, tất cả các quốc gia trồng mía (khoảng 80 nước) đều công nhận điện đồng phát từ bã mía là điện sinh khối và có cơ chế ưu đãi để khuyến khích phát triển, góp phần đa dạng hóa cơ cấu nguồn điện, đảm bảo an ninh năng lượng, giảm phát thải khí nhà kính và bảo vệ môi trường. Trong khi đó, Việt Nam lại là nước duy nhất có quy định phân các dự án điện sinh khối thành hai loại: sinh khối đồng phát nhiệt – điện (từ bã mía) và dự án sinh khối khác, dẫn đến việc không khai thác hết tiềm năng của điện sinh khối và để xảy ra tình trạng lãng phí nguồn lực xã hội.
Thực tế, từ khi quyết định 08/2020/QĐ-TTg ngày 05/03/2020 được ban hành đến nay, không có một dự án sinh khối mới, hay dự án sinh khối đồng phát nhiệt - điện nào được phát triển thêm vì không hiệu quả.
Các quy định áp dụng cho các dự án điện sinh khối được Bộ Công Thương ban hành trong thời gian gần đây nhằm chuyển đổi giá FIT cố định (Feed-in Tariff) sang cơ chế đàm phán giá đã xuất hiện những điểm vướng mắc, không đồng bộ giữa các văn bản pháp luật làm ảnh hưởng đến các đơn vị thực thi và doanh nghiệp.
Để khai thác hết tiềm năng điện sinh khối nói chung và điện sinh khối của ngành đường Việt Nam, Hiệp hội Mía đường Việt Nam kiến nghị Chính phủ duy trì hiệu lực của các Quyết định 08/2020/QĐ-TTg ngày 5/3/2020 và Quyết định số 24/2014/QĐ-TTg ngày 24/3/2014 của Thủ tướng Chính phủ đối với các cam kết về thời hạn của hợp đồng mua bán điện cho các dự án điện sinh khối là hai mươi (20) năm kể từ ngày vận hành thương mại. Giá mua điện giá điện hỗ trợ (FIT) và chuyển đổi tiền mua điện sang USD và trách nhiệm mua toàn bộ sản lượng điện đối với các dự án điện sinh khối đã triển khai, các hợp đồng đã ký trước ngày Luật Điện lực 2024 có hiệu lực (ngày 01/02/2025).
Hiệp hội Mía đường Việt Nam cũng kiến nghị bãi bỏ quy định phân các dự án điện sinh khối thành hai loại: sinh khối đồng phát nhiệt - điện (từ bã mía) và dự án sinh khối khác. Đồng thời, đề xuất áp dụng một loại giá điện cho tất cả các dự án điện sinh khối là tương đương 8,47 UScents/kWh đối với các dự án điện sinh khối đã triển khai trước khi Luật Điện lực 2024 có hiệu lực. Dự kiến nếu đề xuất này được chấp nhận, sẽ ngay lập tức tăng tối thiểu gấp đôi lượng điện sinh khối từ các nhà máy đường vào lưới điện quốc gia.
Đối với các dự án điện sinh khối triển khai sau khi Luật Điện lực 2024 có hiệu lực, Hiệp hội Mía đường Việt Nam đề xuất bãi bỏ nguyên tắc giá trần, thay vào đó áp dụng khung giá tối thiểu là tương đương 8,47 UScents/kWh và mức giá tối đa đảm bảo nguyên tắc tỷ suất lợi nhuận sau thuế 12% cho nhà đầu tư, trên cơ sở xác định giá đầu vào một cách linh hoạt, chính xác và hợp lý.