Ứng phó ngắn hạn từ quản lý nhu cầu năng lượng
Đầu năm 2026, thị trường năng lượng toàn cầu tiếp tục chịu tác động từ các biến động địa chính trị tại Trung Đông và sự gián đoạn chuỗi cung ứng, khiến giá dầu, khí và than tăng cao. Với nền kinh tế có độ mở lớn, Việt Nam cũng chịu tác động trực tiếp từ diễn biến này.
Do ảnh hưởng địa chính trị từ Trung Đông, năng lượng toàn cầu bị ảnh hưởng và đứt gãy chuỗi cung ứng. Ảnh minh họa
Chỉ trong quý I/2026, Việt Nam đã chi gần 3 tỷ USD để nhập khẩu xăng dầu, tăng tới 78% so với cùng kỳ năm trước. Áp lực chi phí năng lượng lan rộng sang vận tải, sản xuất và logistics, làm gia tăng nguy cơ “nhập khẩu lạm phát” và ảnh hưởng đến sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Trước áp lực đó, việc bảo đảm an ninh năng lượng cần bắt đầu từ việc thay đổi thói quen sử dụng hàng ngày của xã hội.
Đánh giá về giải pháp này, Tiến sĩ Nguyễn Vĩnh Khương, giảng viên ngành Kỹ thuật điện tử và Hệ thống máy tính (Đại học RMIT Việt Nam) nhận định: "Giảm cầu năng lượng là nhóm giải pháp có thể triển khai nhanh, chi phí thấp nhưng mang lại hiệu quả tức thì".
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, nhiều quốc gia đã áp dụng các biện pháp như điều chỉnh nhiệt độ điều hòa, khuyến khích làm việc từ xa, hạn chế phương tiện cá nhân hoặc điều chỉnh giờ làm việc. Những giải pháp này giúp giảm nhu cầu năng lượng trong ngắn hạn mà không làm gián đoạn hoạt động kinh tế.
Tại Việt Nam, các địa phương đã chủ động triển khai các giải pháp tương tự. Đại diện Sở Công Thương TP Hồ Chí Minh cho biết, Thành phố đã yêu cầu các cơ quan, đơn vị duy trì nhiệt độ điều hòa từ 26 độ C trở lên, đồng thời điều chỉnh hệ thống chiếu sáng công cộng và quảng cáo ngoài trời, hướng tới mục tiêu giảm 10 - 15% điện năng tiêu thụ.
Các khu công nghiệp khuyến khích doanh nghiệp tối ưu hóa tiêu thụ điện bằng sử dụng điện năng lượng mặt trời. Ảnh minh họa
Bên cạnh đó, các khu công nghiệp được khuyến khích điều chỉnh giờ sản xuất, tránh khung giờ cao điểm; doanh nghiệp được hỗ trợ triển khai kiểm toán năng lượng và áp dụng mô hình ESCO nhằm tối ưu hóa tiêu thụ điện. Theo đánh giá của cơ quan quản lý, các biện pháp này không chỉ giúp giảm áp lực cho hệ thống điện mà còn góp phần giảm chi phí sản xuất.
Sự quyết liệt từ chính quyền không chỉ giảm tải cho lưới điện quốc gia trong mùa khô mà còn từng bước hình thành ý thức tiết kiệm của toàn dân.
Từ góc độ vĩ mô, việc kiểm soát nhu cầu năng lượng còn góp phần giảm nhập khẩu nhiên liệu, ổn định cán cân thanh toán và tỷ giá. Đây là yếu tố quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao nhưng vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên liệu bên ngoài.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Vĩnh Khương, khủng hoảng năng lượng hiện nay đòi hỏi cách tiếp cận hai tầng: “Trong ngắn hạn cần triển khai các biện pháp tiết kiệm đủ linh hoạt để giảm áp lực giá cả; trong dài hạn cần xây dựng chiến lược bền vững dựa trên hiệu quả năng lượng, cải cách thể chế và điện hóa”.
Cần cải cách thể chế và thúc đẩy điện hóa
Bên cạnh các giải pháp ngắn hạn, bảo đảm an ninh năng lượng trong dài hạn đòi hỏi những thay đổi mang tính cấu trúc. Theo các chuyên gia, Việt Nam đang định hình chiến lược dựa trên ba trụ cột: Quản lý nhu cầu, cải cách thể chế và điện hóa nền kinh tế.
Định hướng này được xác lập rõ trong Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện thể chế, tạo lập thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch, đồng thời huy động hiệu quả các nguồn lực xã hội cho phát triển ngành năng lượng.
Giải pháp tiết kiệm điện cũng được khuyến khích trong dân để đảm bảo an ninh năng lượng. Ảnh minh họa
Trên cơ sở đó, Việt Nam đang triển khai các bước cải cách mạnh mẽ về chính sách. Việc Quốc hội thông qua Nghị quyết về cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026 - 2030 được xem là cú huých quan trọng, góp phần tháo gỡ nhiều “nút thắt” pháp lý kéo dài trong thời gian qua.
Đáng chú ý, quy định miễn lập lại báo cáo đánh giá tác động môi trường đối với các dự án bổ sung hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS) đã giúp rút ngắn đáng kể thời gian chuẩn bị đầu tư. Cùng với đó, các vướng mắc về giải phóng mặt bằng, chuyển đổi đất rừng phục vụ hạ tầng truyền tải điện cũng đang được tháo gỡ theo hướng đẩy nhanh tiến độ triển khai dự án.
Đặc biệt, cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) đã chính thức đi vào thực tiễn, cho phép các doanh nghiệp, nhất là khu vực FDI, tiếp cận trực tiếp nguồn điện sạch. Theo đánh giá của các chuyên gia, cơ chế này không chỉ giảm áp lực đầu tư cho hệ thống điện mà còn giúp doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn sản xuất xanh trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Song song với cải cách thể chế, lộ trình điện hóa nền kinh tế đang diễn ra rõ nét, đặc biệt trong lĩnh vực giao thông vận tải. Sự gia tăng của phương tiện sử dụng điện được kỳ vọng sẽ góp phần giảm dần sự phụ thuộc vào xăng dầu nhập khẩu, qua đó hạn chế tác động từ biến động giá năng lượng thế giới.
Tuy nhiên, theo Tiến sĩ Nguyễn Vĩnh Khương, điện hóa chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm với chuyển đổi nguồn điện sạch; bởi nếu điện vẫn phụ thuộc vào than, lợi ích về môi trường sẽ bị hạn chế. Điều này cho thấy, thách thức cốt lõi hiện nay không chỉ là thay đổi phương thức tiêu thụ năng lượng mà còn là phát triển hệ thống lưới điện đủ linh hoạt, có khả năng tích hợp tỷ trọng lớn năng lượng tái tạo mà không gây mất ổn định.
Cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) cũng giúp doanh nghiệp tiết kiệm được năng lượng sạch. Ảnh: H.Y
Thực tế vận hành trong quý I/2026 cho thấy những tín hiệu tích cực từ quá trình chuyển dịch này. Dù nhu cầu tiêu thụ điện tăng mạnh, có thời điểm vượt mốc 1 tỷ kWh/ngày (ngày 31/3/2026), với công suất cực đại đạt 48.789 MW, hệ thống điện quốc gia vẫn vận hành an toàn, ổn định.
Trong cơ cấu nguồn điện, bên cạnh vai trò nền của nhiệt điện than, năng lượng tái tạo nổi lên như một điểm sáng với sản lượng đạt 11,8 tỷ kWh, chiếm 15,4%. Sự gia tăng này cho thấy xu hướng chuyển dịch rõ rệt trong cơ cấu năng lượng, góp phần giảm dần sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.
Các cơ quan quản lý nhận định, kết quả trên là minh chứng cho hiệu quả của việc kết hợp đồng bộ giữa điều hành hệ thống điện, phát triển nguồn điện sạch và triển khai các giải pháp tiết kiệm năng lượng từ phía cầu. Đây cũng là cơ sở để Việt Nam tiếp tục hoàn thiện chiến lược năng lượng theo hướng tự chủ, linh hoạt và bền vững hơn.
Trong bối cảnh nhu cầu năng lượng tiếp tục gia tăng, việc thực hiện đồng bộ các định hướng từ Nghị quyết 70-NQ/TW, cùng với cải cách thể chế và thúc đẩy điện hóa gắn với phát triển năng lượng sạch sẽ đóng vai trò then chốt trong việc bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong dài hạn.