Nghệ nhân Tạ Thu Hương (bên phải) biểu diễn làm nón lá làng Chuông tại trung tâm thương mại.
Mô hình hợp tác mới
Hà Nội sở hữu hệ sinh thái các làng nghề thủ công truyền thống với khoảng 1.350 làng có nghề và hơn 300 làng nghề được công nhận. Các làng nghề là nơi lưu giữ kỹ thuật chế tác đặc sắc, tích lũy tri thức bản địa và thẩm mỹ của nhiều thế hệ.
Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa phát triển nhanh, nhiều làng nghề đang đối mặt thách thức lớn. Các nghệ nhân gặp khó khăn khi tìm kiếm lối đi mới cho sản phẩm hoặc tiếp cận thị trường quốc tế. Ở chiều ngược lại, nhiều nhà thiết kế hay nghệ sĩ trẻ mong muốn làm việc với chất liệu xưa, nhưng lại thiếu cơ hội tiếp cận tri thức nghề và đối tác phù hợp. Khoảng cách này đòi hỏi sự hình thành những mô hình hợp tác mới, nhằm mục tiêu đưa di sản trở lại đời sống thường nhật.
Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Tĩnh hướng dẫn hai bạn trẻ cách làm sản phẩm mây tre đan.
Nhằm tháo gỡ nút thắt đó, Chương trình Phát triển thủ công đương đại trên nền tảng Di sản làng nghề đã được khởi động. Đây là sáng kiến từ Sở Văn hoá và Thể thao Hà Nội cùng Tạp chí Kiến trúc. Tại đây, nghệ nhân không chỉ dừng lại ở việc giới thiệu sản phẩm hay trình diễn kỹ thuật. Họ trở thành đối tác sáng tạo trực tiếp ngay từ giai đoạn hình thành ý tưởng ban đầu. Các nhà thiết kế không xem chất liệu truyền thống là món đồ trang trí đơn thuần, mà làm việc sâu với người nắm giữ tri thức để cùng phát triển sản phẩm mới mang giá trị văn hóa đặc trưng và có sức cạnh tranh trên thị trường.
TS. Mai Thị Hạnh, Phó Trưởng khoa Công nghiệp Văn hóa và Di sản, Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội nhận định, tại các đô thị lớn như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đà Lạt, Đà Nẵng… nơi đang diễn ra một làn sóng khai thác di sản để sáng tạo và sản xuất các sản phẩm công nghiệp văn hóa. Điều này cho thấy sự thay đổi trong tư duy bảo tồn. Trước đây, di sản thường được tiếp cận theo hướng tĩnh, chỉ để trưng bày hoặc chiêm ngưỡng. Ngày nay, bảo tồn gắn liền với sáng tạo và phát triển. Di sản được sử dụng để tạo ra ý nghĩa cho xã hội đương đại thông qua cuộc đối thoại giữa quá khứ - hiện tại.
Quầy hàng rực rỡ sắc màu của nghệ nhân tò he Đặng Văn Hậu.
Tham gia vào chuỗi hoạt động này, nghệ nhân Tạ Thu Hương, người gắn bó với nón lá làng Chuông chia sẻ, nghề truyền thống của quê hương có từ thế kỷ thứ 8, việc hợp tác này cần thiết cho các làng nghề hiện nay. Ngoài việc giữ nghề thủ công, người thợ cần biết cách quảng bá sản phẩm, bày bán trên các nền tảng số trong nước và quốc tế... Thông qua sự kiện, nghệ nhân Tạ Thu Hương đã kết nối được với nhiều nhà sáng tạo cùng doanh nghiệp để tạo ra các mẫu thiết kế mới, mở ra nhiều dự định hợp tác triển vọng cho nón lá làng Chuông.
Sự cộng hưởng giữa nghệ nhân cùng nhà thiết kế là lời giải cho bài toán làm mới di sản. Khi những giá trị cũ được diễn giải bằng ngôn ngữ hiện đại, sẽ dễ dàng chạm đến nhu cầu của người tiêu dùng.
Sự cộng hưởng giữa nghệ nhân cùng nhà thiết kế chính là lời giải cho bài toán làm mới di sản.
Hệ sinh thái sáng tạo trên nền tảng bản đồ số
Bên cạnh nỗ lực đẩy mạnh phát triển làng nghề, Hà Nội cũng chú trọng trong xây dựng mạng lưới các không gian văn hóa sáng tạo để tạo ra môi trường phát triển đồng bộ. Đến nay, thành phố đã công nhận 82 không gian sáng tạo hoạt động trên nhiều lĩnh vực từ nghệ thuật, kiến trúc đến giáo dục và di sản cộng đồng.
Những địa điểm này không đơn thuần là nơi tổ chức sự kiện, mà đang dần trở thành các điểm kết nối tri thức quan trọng. Tại đây, những ý tưởng mới được hình thành, góp phần lan tỏa tinh thần đổi mới đến mọi tầng lớp nhân dân và tạo động lực tăng trưởng cho kinh tế văn hóa Thủ đô.
Chất lượng hoạt động của mạng lưới không gian sáng tạo ngày càng được nâng cao, đi vào thực chất và hiệu quả hơn. Nhiều mô hình đã thúc đẩy sự gắn kết giữa du lịch, giáo dục cùng công nghệ số, tạo thêm nguồn lực xã hội hóa cho việc bảo vệ di sản.
Nghệ nhân Ưu tú Phan Thị Thuận, người đầu tiên dệt thành công lụa từ tơ sen, giới thiệu cho các nhà thiết kế về lụa Phùng Xá.
Nhằm kết nối chặt chẽ mạng lưới này, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội đã hoàn thành việc xây dựng Bản đồ Mạng lưới các không gian văn hóa sáng tạo Hà Nội. Đây là một nền tảng số hiện đại giúp quảng bá hình ảnh thành phố năng động. Thông qua bản đồ, các không gian có thể chủ động cập nhật thông tin sự kiện, kết nối trực tiếp với công chúng và tham gia vào những chương trình chung của thành phố.
Nhìn nhận về sáng kiến này, ông Jonathan Baker, Trưởng Đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam đánh giá, đây không chỉ là công cụ số, sáng kiến này còn phản ánh một kỳ vọng rộng lớn hơn: Đưa sáng tạo hiện diện nhiều hơn trong đời sống thường nhật của đô thị và trở nên gần gũi hơn với công chúng thông qua đổi mới kỹ thuật số.
Đồng thời, phản ánh tầm nhìn đang phát triển của Hà Nội với tư cách một Thành phố sáng tạo, nơi văn hóa được nhìn nhận như ký ức, bản sắc và động lực đổi mới sáng tạo, khả năng thích ứng, phát triển bền vững.
Ông Jonathan Baker, Trưởng Đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam.
UNESCO hy vọng sáng kiến này sẽ góp phần thúc đẩy sự hợp tác sâu rộng hơn trong cộng đồng sáng tạo, truyền cảm hứng cho sự tham gia rộng rãi hơn của công chúng vào đời sống văn hóa, tiếp tục khẳng định vị thế của Hà Nội như một trung tâm sáng tạo năng động, giàu triển vọng của khu vực và để Hà Nội thực hiện cam kết với quốc tế sau khi gia nhập Mạng lưới các Thành sáng tạo của UNESCO.
Những sản phẩm tiêu dùng được ứng dụng chất liệu truyền thống được nhiều bạn trẻ yêu thích.
Kết nối nguồn lực sáng tạo là một hành trình dài, đòi hỏi sự kiên trì và phối hợp nhịp nhàng giữa nhiều bên liên quan. Khi di sản làng nghề gặp gỡ công nghệ và tư duy hiện đại, những giá trị cũ sẽ được khoác lên tấm áo mới đầy sức sống. Những nỗ lực của chính quyền, nghệ nhân và cộng đồng sáng tạo hôm nay đang đặt nền móng cho một Thủ đô văn minh, giàu bản sắc và tràn đầy cảm hứng sáng tạo cho các thế hệ mai sau.