Quản trị dữ liệu trở thành ưu tiên
Ảnh minh họa: smartafrica.org
Theo trang polity.org.za, quản trị dữ liệu là một lĩnh vực riêng biệt so với các công cụ chính phủ điện tử. Quản trị dữ liệu đề cập đến các chính sách, quy trình, vai trò và tiêu chuẩn do chính phủ thiết lập nhằm bảo đảm dữ liệu công chính xác và đáng tin cậy. Nội dung này cũng bao gồm các biện pháp bảo mật và quyền riêng tư nhằm giảm rủi ro như giao dịch gian lận trực tuyến và thu thập dữ liệu trái phép. Trong thời đại thông tin, dữ liệu là tài sản chiến lược quốc gia, đặc biệt liên quan đến tài nguyên thiên nhiên, môi trường kinh doanh, kinh tế và an ninh quốc gia.
Một số quốc gia đã xây dựng môi trường pháp lý nhằm bảo đảm các yếu tố cốt lõi của quản trị dữ liệu: chất lượng dữ liệu (bảo đảm thông tin thu nhận từ người dân qua các nguồn trực tuyến là chính xác và đáng tin cậy); an ninh dữ liệu (bảo vệ thông tin của doanh nghiệp và người dùng thông qua luật về quyền riêng tư và chống tấn công mạng).
Các quốc gia châu Phi đạt mức quản trị dữ liệu vững chắc nhất đã triển khai các quy định bảo vệ dữ liệu nghiêm ngặt và xây dựng hạ tầng số hoàn chỉnh để quản lý dữ liệu. Một trong những lý do khiến Mauritius trở thành quốc gia có thu nhập cao đầu tiên ở châu Phi là nhờ khung quản trị dữ liệu, giúp các lĩnh vực ngân hàng và đầu tư phát triển mạnh.
Để đạt được quản trị dữ liệu hiệu quả cần đầu tư vào nguồn nhân lực. Nam Phi đã đầu tư vào đội ngũ kỹ thuật viên công nghệ thông tin và truyền thông, đồng thời tăng cường quản trị dữ liệu thông qua Luật Bảo vệ Thông tin Cá nhân. Ở khu vực Nam Phi, Rwanda được đánh giá cao nhờ chính sách số chủ động và minh bạch, trong khi Botswana mở rộng tiếp cận internet song song với việc ban hành quy định về triển khai dịch vụ số.
Tại Tây Phi, Cabo Verde và Senegal là những quốc gia tiên phong trong việc ban hành quy định về quyền riêng tư dữ liệu. Cabo Verde thực hiện từ năm 2001 và Senegal từ năm 2008. Tunisia dẫn đầu khu vực Bắc Phi về quản trị dữ liệu nhờ chiến lược số mạnh mẽ của chính phủ và mức độ sử dụng dịch vụ chính phủ điện tử cao, đòi hỏi giám sát dữ liệu hiệu quả. Khung chính sách dữ liệu của Liên minh châu Phi đang được các nước như Burundi và Tanzania áp dụng nhằm tăng cường năng lực quản trị dữ liệu. Namibia cũng theo đuổi mục tiêu này thông qua Luật mẫu về bảo vệ dữ liệu của Cộng đồng Phát triển Nam Phi. Những hệ thống này giúp các quốc gia châu Phi thiết lập chủ quyền dữ liệu trong lãnh thổ và duy trì giám sát dữ liệu đi vào phạm vi quản lý của mình.
AI được tích hợp vào khung chính sách quốc gia
Hơn 15 quốc gia châu Phi đã công bố hoặc triển khai chiến lược, lộ trình hoặc chính sách quốc gia nhằm quản lý phát triển AI. Đến năm 2026, việc xây dựng khung chính sách cơ bản hoàn tất và trọng tâm chuyển sang triển khai thông qua các biện pháp pháp lý. Dự luật Công nghệ Mới nổi của Ghana là một ví dụ, khuyến khích người dùng AI trở thành người sáng tạo nội dung thay vì chỉ tiêu thụ nội dung do AI tạo ra. AI cũng được định vị là công cụ để đạt các mục tiêu kinh tế và xã hội rộng lớn hơn.
Năm quốc gia châu Phi đi đầu trong việc tích hợp AI vào chiến lược phát triển quốc gia, bắt đầu với Ai Cập. Chiến lược Trí tuệ Nhân tạo Quốc gia của nước này, được giới thiệu năm 2021, nhằm thúc đẩy phát triển quốc gia, năng lực con người, dịch vụ công và hợp tác quốc tế.
Ghana tiếp nối với Chiến lược Trí tuệ Nhân tạo Quốc gia 2023–2033 cùng khẩu hiệu “Ghana sẵn sàng với AI”. Chính sách này hướng tới đưa quốc gia trở thành trung tâm AI của châu Phi bằng cách mở rộng hạ tầng công nghệ thông tin và truyền thông và thu hẹp khoảng cách số. AI được xem là công cụ chuyển đổi kinh tế - xã hội và được tích hợp vào quy hoạch phát triển quốc gia.
Rwanda cũng đặt mục tiêu trở thành trung tâm AI khu vực. Thành công trong phát triển hạ tầng công nghệ thông tin và truyền thông giúp mục tiêu này khả thi. Chính sách Trí tuệ Nhân tạo Quốc gia của Rwanda, được thông qua tháng 4/2023, hướng tới ứng dụng AI trong cung cấp dịch vụ công và nâng cao năng lực. Các vấn đề đạo đức cũng được xem xét thông qua việc thành lập các ủy ban đạo đức AI quốc gia.
Ra mắt tháng 3/2025, Chiến lược Trí tuệ Nhân tạo Quốc gia Kenya 2025–2035 nhằm định hướng nỗ lực AI của nước này, với mục tiêu trở thành trung tâm AI của Đông Phi. Phát triển AI được định hướng vào các lĩnh vực cụ thể như nông nghiệp, giáo dục, y tế, dịch vụ công và an ninh. Bộ Truyền thông và Công nghệ số Nam Phi công bố dự thảo chính sách AI quốc gia năm 2024 và hoàn tất vào tháng 4/2026, trong đó phát triển nguồn nhân lực và đầu tư hạ tầng công nghệ thông tin là trọng tâm.
Để hỗ trợ hài hòa hóa chính sách AI, Liên minh châu Phi đã xây dựng Chiến lược AI lục địa giai đoạn 2025 - 2030. Liên minh Smart Africa, với 32 quốc gia tham gia, đang nỗ lực chuẩn hóa các hệ thống AI. Hai sáng kiến này nhằm tăng cường tự chủ của châu Phi trong AI và tránh tình trạng “chủ nghĩa thực dân dữ liệu”, khi châu Phi phụ thuộc vào các hệ thống AI do bên ngoài phát triển.
Mở rộng hạ tầng đi kèm giám sát
Dù ban đầu chủ yếu do khu vực tư nhân dẫn dắt, hạ tầng số của châu Phi hiện được mở rộng thông qua kết hợp giữa giám sát của chính phủ, các sáng kiến chính sách và hợp tác công - tư. “Nhà nước thông minh” là các quốc gia tận dụng hạ tầng số thông qua khung pháp lý và chiến lược số nhằm đạt mục tiêu phát triển. An ninh số là ưu tiên khi các quốc gia này tìm cách bảo vệ dữ liệu của người dân.
Hạ tầng số ngày càng trở thành trọng tâm của chính sách quản lý trong 15 năm qua. Năm 2011 có 33 đạo luật điều chỉnh hạ tầng số tại châu Phi. Đến năm 2026, con số này tăng lên 311, cao hơn gấp đôi số luật điều chỉnh nền tảng số (148). Hiện chỉ 36% người dân châu Phi sử dụng dịch vụ thông tin số, dù hơn 80% dân số sống trong khu vực có phủ sóng băng thông rộng. Để mở rộng hạ tầng số hiệu quả, chính sách cần giải quyết khoảng cách sử dụng thông qua giảm rào cản chi phí thiết bị và nâng cao giáo dục nhằm phát triển kỹ năng số.
Quan hệ đối tác toàn cầu định hình hệ sinh thái số trong nước
Hạ tầng số của châu Phi tập trung chủ yếu ở các nền kinh tế phát triển nhất của khu vực. Nam Phi chiếm khoảng 70% tổng công suất hạ tầng số của châu Phi. Ai Cập, Kenya, Maroc và Nigeria chiếm thêm 15%. 50 quốc gia thành viên còn lại của Liên minh châu Phi chỉ chia sẻ 15% công suất và mức sử dụng số của lục địa. Đầu tư mới tiếp tục tập trung vào năm thị trường internet lớn nhất châu Phi, xu hướng có nguy cơ làm gia tăng khoảng cách số.
Khi luật pháp cần thiết để triển khai chiến lược số quốc gia, đầu tư cũng cần thiết để tài trợ cho các chiến lược này. Việc triển khai vệ tinh tại châu Phi nhằm thu thập và phân phối thông tin số là một ví dụ về hợp tác công - tư hiệu quả.
Chính sách hạ tầng số không chỉ nhằm xây dựng cơ sở vật chất mà còn bảo đảm toàn bộ người dân có thể sử dụng và hưởng lợi từ nền kinh tế số. Điều này đòi hỏi các quan hệ đối tác quốc tế, với các liên minh hiện nay giúp tiếp cận công nghệ thông tin và truyền thông từ Trung Quốc, Liên minh châu Âu và Mỹ. Dù các quan hệ này có thể ảnh hưởng đến tiêu chuẩn và thiết kế hệ thống, chúng vẫn vận hành trong mục tiêu tổng thể là tăng cường quyền kiểm soát của châu Phi đối với môi trường số, từ bảo đảm chất lượng dữ liệu đến việc cung cấp thông tin số đáng tin cậy cho người dân.