Di sản Phạm Thận Duật - nguồn lực văn hóa, khơi dậy ý chí tự cường

Trong bối cảnh Ninh Bình đang tập trung xây dựng chiến lược phát triển văn hóa gắn với phát triển bền vững, những di sản của danh nhân Phạm Thận Duật đang trở thành nguồn lực tinh thần góp phần khẳng định vai trò của văn hóa - con người trong tiến trình phát triển. Việc phát huy di sản của danh nhân Phạm Thận Duật cũng như các bậc tiền nhân để xây dựng tỉnh Ninh Bình phát triển bền vững dựa trên nền tảng di sản văn hóa dân tộc cần được các thế hệ hôm nay và mai sau tiếp nối, lan tỏa, xứng đáng với truyền thống Cố đô Hoa Lư ngàn năm văn hiến.

Di sản một bậc hiền tài

Danh nhân Phạm Thận Duật sinh năm 1825 tại làng Yên Mô, phủ Yên Mô (nay là xã Yên Mạc, tỉnh Ninh Bình). Ngay từ thuở thiếu thời, ông nổi tiếng thông minh, hiếu học, sớm lập chí giúp dân, giúp nước. Năm 1843, ông đỗ Cử nhân, rồi Tiến sĩ, được triều đình nhà Nguyễn trọng dụng, giao giữ nhiều trọng trách trong bộ máy nhà nước.

Trên cương vị quan triều, Phạm Thận Duật luôn giữ trọn nhân cách liêm chính, thanh liêm và tận tụy. Ông từng đảm nhiệm các chức vụ quan trọng như Tuần phủ, Thượng thư Bộ Học, Thượng thư Bộ Lễ, Phó Tổng tài Quốc sử quán - người trực tiếp tham gia biên soạn bộ Khâm định Việt sử thông giám cương mục, một công trình sử học đồ sộ, có giá trị lớn trong việc bảo tồn và phát triển văn hóa dân tộc.

Tiến sĩ Phạm Đức Anh, Viện trưởng Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển (Đại học Quốc gia Hà Nội) đánh giá, không chỉ là một vị quan mẫu mực, Phạm Thận Duật còn là một trí thức lớn, có tư duy canh tân tiến bộ. Trong bối cảnh đất nước gặp nhiều khó khăn, ông đã sớm nhận ra yêu cầu đổi mới về giáo dục, kinh tế, quân sự và ngoại giao để chấn hưng quốc gia. Tư tưởng canh tân của ông cùng các sĩ phu cùng thời như Nguyễn Trường Tộ, Đặng Huy Trứ… đã góp phần hình thành dòng chảy tư tưởng đổi mới của Việt Nam trong thế kỷ XIX.
 
Sau khi đất nước rơi vào ách xâm lược, ông không cam chịu, mà cùng các sĩ phu hưởng ứng phong trào Cần Vương, kêu gọi nhân dân đứng lên cứu nước. Dù bị đày ra Côn Đảo và qua đời nơi đất khách năm 1885, ông vẫn giữ trọn khí tiết trung nghĩa, để lại tấm gương sáng ngời về lòng yêu nước và nhân cách thanh cao.

Di sản Phạm Thận Duật để lại cho thế hệ sau khá đa dạng. Đó là những công trình nghiên cứu về lịch sử, văn hóa, dân tộc học, nhân học, ngôn ngữ học. Cùng những giá trị tư tưởng, tinh thần yêu nước, ý chí cải cách và trách nhiệm với dân tộc và những công trình tưởng niệm, bia ký, di tích… liên quan đến thân thế, sự nghiệp của danh nhân. Đó không chỉ là kết tinh của một nhân cách lớn, mà còn là một mẫu hình tiêu biểu để định hướng cho việc nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản danh nhân Ninh Bình trong thời kỳ mới. Đặc biệt, danh nhân Phạm Thận Duật đã có nhiều tác phẩm thuộc các thể loại thơ văn, nhật ký, tấu tập và địa chí có nhiều giá trị như: Hưng Hóa ký lược, Quan Thành văn tập, Vãng sứ Thiên Tân nhật ký, Quan Thành tấu tập, Hà đê tấu tập, Hà đê bộ văn tập, Hà đê tấu tư tập, Điều trần đề chính trị nghị tập...

Nguồn lực cho phát triển mới 

Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Ninh Bình Trần Song Tùng nhấn mạnh, phát huy truyền thống quý báu từ di sản danh nhân Phạm Thận Duật, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân Ninh Bình hôm nay đang không ngừng nỗ lực xây dựng quê hương ngày càng phát triển. Tỉnh tập trung thực hiện các đột phá chiến lược về chuyển đổi số, phát triển du lịch xanh - di sản, nông nghiệp sinh thái hữu cơ, công nghiệp công nghệ cao, đồng thời chú trọng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, phát triển văn hóa và bảo tồn di sản. Tinh thần đổi mới tư duy, dám nghĩ, dám làm, vì dân vì nước của danh nhân Phạm Thận Duật chính là nguồn cảm hứng mạnh mẽ để Ninh Bình vươn lên trong giai đoạn phát triển mới.

Hơn 200 năm đã trôi qua, song tên tuổi và sự nghiệp của danh nhân Phạm Thận Duật vẫn tỏa sáng như ngọn đuốc soi đường cho các thế hệ hôm nay. Ông là niềm tự hào to lớn của quê hương Ninh Bình, người đã góp phần quan trọng trong việc giữ gìn, bảo tồn tinh hoa văn hóa và khơi dậy ý chí tự cường của dân tộc.

Từ những giá trị cốt lõi về nhân cách, đạo đức công vụ, tư tưởng yêu nước, tri thức khai sáng và ký ức văn hóa, di sản Phạm Thận Duật đã trở thành nền tảng nhận thức và thực tiễn cho việc hình thành mô hình tiếp cận di sản danh nhân toàn diện - kết hợp giữa yếu tố con người, không gian văn hóa và cộng đồng địa phương. Qua đó giúp Ninh Bình xác lập được hướng phát triển di sản theo tinh thần mới, đó là lấy nghiên cứu khoa học làm cơ sở; lấy giáo dục và truyền thông văn hóa làm cầu nối; lấy bảo tồn, du lịch và kinh tế di sản làm động lực, đồng thời mở rộng hợp tác quốc tế để hội nhập và lan tỏa giá trị Việt Nam ra thế giới.
 
Từ năm 2000, Giải thưởng sử học Phạm Thận Duật được trao hằng năm cho các luận án sử học xuất sắc đã trở thành giải thưởng đầu tiên của Việt Nam được trao trong lĩnh vực sử học, cũng là giải thưởng chính thức và duy nhất của Hội Khoa học lịch sử Việt Nam có phạm vi trên toàn quốc. Quỹ giải thưởng sử học mang tên ông còn mở rộng sự hỗ trợ tới việc nâng cao hiểu biết lịch sử trong xã hội, khuyến học và các hoạt động xã hội từ thiện khác. Trong 23 mùa giải qua, 125 Tiến sĩ sử học xuất sắc trong cả nước đã được nhận Giải thưởng Sử học này.

Ông Phạm Vũ Hưng, Chủ tịch Quỹ Giải thưởng Phạm Thận Duật cho rằng, những giá trị mà danh nhân Phạm Thận Duật đã gây dựng vẫn còn nguyên giá trị, chính là ngọn đuốc soi đường để các thế hệ con cháu của ông luôn tiếp nối truyền thống, góp phần vào sự nghiệp phát triển văn hóa, giáo dục, khoa học nước nhà, để di sản tinh thần của danh nhân Phạm Thận Duật mãi lan tỏa, bền vững với thời gian. Trong đó, Quỹ Giải thưởng Phạm Thận Duật trải qua hơn 2 thập kỷ hình thành và phát triển đã đồng hành cùng nhiều thế hệ sử học gia Việt Nam, ghi nhận và tôn vinh những công trình khoa học giá trị, góp phần làm giàu thêm kho tàng tri thức và ý thức lịch sử dân tộc.