Một tàu hải quân di chuyển ở khu vực eo biển Hormuz ngày 1/3/2026. Ảnh: rnz.co.nz/TTXVN
Trong bối cảnh xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran ngày càng căng thẳng, hai hành lang vận tải quan trọng mà New Delhi theo đuổi nhiều năm qua đang đứng trước những triển vọng rất khác nhau.
Hai tuyến thương mại chiến lược của Ấn Độ
Ấn Độ vốn nổi tiếng với chính sách đối ngoại linh hoạt, hiếm khi gắn chặt lợi ích với một đối tác hay khối liên minh duy nhất. Tuy nhiên, xung đột có thể buộc các quốc gia phải đưa ra lựa chọn rõ ràng.
Theo CNBC, trong nhiều năm, New Delhi đã âm thầm phát triển hai tuyến vận tải lớn nhằm rút ngắn thời gian và chi phí đưa hàng hóa tới châu Âu - thị trường xuất khẩu quan trọng, nơi Ấn Độ gần đây vừa hoàn tất một thỏa thuận thương mại lớn được giới chức gọi là “thỏa thuận mẹ của mọi thỏa thuận”.
Tuyến thứ nhất đi về phía Bắc, thông qua Hành lang Vận tải Quốc tế Bắc - Nam (INSTC). Dự án này nhằm vận chuyển hàng hóa của Ấn Độ tới Nga, châu Âu và Trung Á thông qua cảng Chabahar của Iran.
Tuyến thứ hai đi về phía Tây, mang tên Hành lang Kinh tế Ấn Độ - Trung Đông - châu Âu (IMEC). Tuyến này dự kiến kết nối Ấn Độ với các cảng vùng Vịnh, sau đó tiếp tục bằng đường sắt qua Trung Đông tới cảng Haifa của Israel trước khi vào châu Âu.
Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia, chiến sự hiện nay đang khiến một trong hai lựa chọn gần như rơi vào thế bế tắc.
Ông Rafiq Dossani, nhà kinh tế tại tổ chức nghiên cứu RAND (Mỹ), cho rằng nếu Israel và Mỹ giành ưu thế trong cuộc xung đột với Iran, dự án IMEC sẽ trở thành lựa chọn được ưu tiên. Ông nhận định tuyến thương mại đi qua Iran khó có tương lai trong bối cảnh địa chính trị bất ổn.
Tương lai bất định của tuyến qua Iran
Yếu tố Iran được xem là biến số lớn nhất khiến kế hoạch vận tải của Ấn Độ phải điều chỉnh. Theo Dossani, ngay cả khi Iran không thất bại trong chiến tranh, nước này vẫn có khả năng tiếp tục bị trừng phạt quốc tế. Ngược lại, nếu Tehran thua cuộc và các lệnh trừng phạt được dỡ bỏ, lợi ích kinh tế cũng có thể rơi vào tay các bên chiến thắng.
Những khó khăn về hạ tầng cũng khiến dự án INSTC trở nên bấp bênh. Chietigj Bajpaee, chuyên gia cao cấp về Nam Á tại Chatham House, cho rằng tuyến đường sắt Chabahar-Zahedan - một mắt xích quan trọng của hành lang INSTC - dự kiến hoàn thành năm 2026 nhưng nhiều khả năng sẽ bị trì hoãn vô thời hạn.
Bên cạnh đó, khoản đầu tư hơn 120 triệu USD của Ấn Độ vào cảng Chabahar cũng đang đối mặt với rủi ro. Quyền miễn trừ trừng phạt mà Mỹ cấp cho Ấn Độ để vận hành nhà ga Shahid Beheshti tại cảng này sẽ hết hạn vào tháng 4 tới.
IMEC nổi lên như lựa chọn khả thi
Trong khi tuyến vận tải qua Iran gặp trở ngại, hành lang IMEC lại có dấu hiệu được thúc đẩy mạnh hơn.
Dự án này nhận được sự ủng hộ từ nhiều lãnh đạo phương Tây. Tổng thống Mỹ Donald Trump từng gọi IMEC là “một trong những tuyến thương mại vĩ đại nhất trong lịch sử”, trong khi Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu mô tả đây là dự án hợp tác lớn nhất từng có của nước này và có thể làm thay đổi diện mạo Trung Đông.
Các chuyên gia cho rằng bối cảnh xung đột hiện nay càng cho thấy nhu cầu về một tuyến vận tải thay thế. Hàng hóa giữa Ấn Độ và châu Âu lâu nay chủ yếu đi qua kênh đào Suez. Tuy nhiên, bất ổn tại Trung Đông khiến nhiều tàu buộc phải đi đường vòng qua mũi Hảo Vọng, kéo dài hành trình.
Theo báo Mint của Ấn Độ, nhiều hãng vận tải lớn đã hạn chế hoặc tạm dừng hoạt động qua tuyến Biển Đỏ - kênh đào Suez. Điều này khiến thời gian vận chuyển hàng hóa từ Ấn Độ sang châu Âu tăng thêm 10-20 ngày, trong khi cước vận tải trên các tuyến chính tăng tới 40-50%.
Phát biểu với CNBC, Harsh Pant, Phó chủ tịch phụ trách nghiên cứu và chính sách đối ngoại tại Quỹ Nghiên cứu Quan sát (Observer Research Foundation), cho rằng cuộc xung đột hiện nay càng làm nổi bật sự cần thiết của IMEC và kết cục của chiến sự sẽ có ảnh hưởng lớn tới tương lai của hành lang này.
Theo Bộ trưởng Thương mại và Công nghiệp Ấn Độ Piyush Goyal, IMEC có thể giúp giảm chi phí logistics tới 30% và rút ngắn thời gian vận chuyển khoảng 40% so với các tuyến truyền thống như kênh đào Suez.
Ông Rick Rossow, cố vấn cấp cao tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nhận định IMEC mang lại cơ hội lớn hơn cho Ấn Độ khi tuyến này phù hợp với các thị trường mà New Delhi đang ký kết các thỏa thuận thương mại.
Dù vậy, các chuyên gia cũng cảnh báo rằng sự thành công của IMEC phụ thuộc vào một yếu tố then chốt: sự ổn định của khu vực Trung Đông, điều vẫn còn rất thiếu trong bối cảnh hiện nay.