Vì sao Nhật Bản thường xuyên hứng chịu các trận động đất lớn?

Dù đã đầu tư hàng tỷ USD vào công nghệ cảnh báo và hạ tầng chống động đất, đất nước này vẫn phải đối mặt với nguy cơ từ những trận địa chấn có sức tàn phá khôn lường.

Mối đe dọa thường trực của quốc đảo

Hiếm có quốc gia nào trên thế giới phải hứng chịu những trận động đất mạnh và xảy ra với tần suất dày đặc như Nhật Bản. Quốc đảo này nằm trên ranh giới của bốn mảng kiến tạo lớn luôn dịch chuyển không ngừng, khiến các hoạt động địa chấn diễn ra thường xuyên.

Không chỉ vậy, Nhật Bản còn nằm trên "Vành đai lửa" Thái Bình Dương - dải địa chất dài khoảng 40.000 km bao quanh Thái Bình Dương, nơi tập trung phần lớn núi lửa đang hoạt động và các trận động đất mạnh trên thế giới.

Mức độ tàn phá của thiên tai một lần nữa được thể hiện rõ trong tuần này khi trận động đất mạnh 6,8 độ xảy ra tại tỉnh Kumamoto, miền nam Nhật Bản, khiến nhiều người thiệt mạng và buộc chính quyền huy động hàng nghìn nhân viên cứu hộ tham gia công tác tìm kiếm, cứu nạn và khắc phục hậu quả.

Tuy nhiên, nhờ nhiều thập kỷ đầu tư mạnh mẽ vào công nghệ phát hiện động đất, hệ thống cảnh báo sớm, sơ tán khẩn cấp và các công trình kháng chấn, Nhật Bản được đánh giá là một trong những quốc gia có khả năng ứng phó thiên tai hàng đầu thế giới.

Đối với người dân, động đất đã trở thành một phần quen thuộc trong cuộc sống. Trẻ em được hướng dẫn diễn tập ứng phó và sơ tán ngay từ bậc mẫu giáo. Dẫu vậy, nỗi lo về một trận "siêu động đất" vẫn luôn hiện hữu, nhất là khi chính phủ nhiều năm qua liên tục cảnh báo nguy cơ xảy ra trận động đất cực lớn dọc rãnh Nankai trong tương lai.

Trận động đất mới nhất làm dấy lên lo ngại

Theo thông tin cập nhật, trận động đất hôm 28/7 đã khiến ít nhất 13 người thiệt mạng tính đến ngày hôm nay. Ngoài ra vẫn còn nhiều người mất tích hoặc bị thương, trong khi lực lượng cứu hộ tiếp tục chạy đua với thời gian để tìm kiếm những nạn nhân có thể mắc kẹt dưới các công trình bị sập.

Một trung tâm thương mại tại Kumamoto bị sập một phần sau vụ nổ xảy ra ngay sau động đất, khiến nhiều người bị vùi lấp. Giới chức cho biết nguyên nhân ban đầu có thể liên quan đến rò rỉ khí gas. Bên cạnh đó, nhiều công nhân tại một nhà máy giấy vẫn chưa được xác định tung tích.

Cảnh sát, lực lượng cứu hỏa cùng quân đội đang phối hợp triển khai các hoạt động cứu hộ quy mô lớn. Thủ tướng Sanae Takaichi nhấn mạnh rằng vẫn còn nhiều người đang chờ được giải cứu và từng giây đều mang ý nghĩa sống còn.

Kumamoto từng hứng chịu trận động đất nghiêm trọng vào năm 2016, khiến hơn 270 người thiệt mạng và gây thiệt hại nặng nề. Vì vậy, thảm họa mới tiếp tục gợi lại ký ức đau buồn đối với người dân địa phương.

Lịch sử gắn liền với những thảm họa địa chấn

Lịch sử Nhật Bản ghi nhận hàng loạt trận động đất có sức tàn phá khủng khiếp.

Trong thời kỳ phong kiến, nhiều đô thị bị san phẳng bởi các trận địa chấn, trong khi những ngôi nhà chủ yếu được xây bằng gỗ và giấy rất dễ bốc cháy sau động đất. Một trận động đất xảy ra năm 1498 được cho là đã cướp đi sinh mạng của hơn 30.000 người, dù các ước tính còn khác nhau.

Đến năm 1923, trận đại động đất Kanto tàn phá diện rộng thủ đô Tokyo và vùng phụ cận, khiến khoảng 140.000 người thiệt mạng.

Sau đó, Nhật Bản từng bước siết chặt các tiêu chuẩn xây dựng, đặc biệt từ thập niên 1980. Hiệu quả của các quy định mới được chứng minh trong trận động đất Kobe năm 1995. Phần lớn các tòa nhà bị sập đều được xây dựng trước khi quy chuẩn mới có hiệu lực, qua đó thúc đẩy chính phủ tăng cường cải tạo các công trình cũ, nâng cấp hệ thống ứng phó khẩn cấp và đầu tư mạnh hơn vào khả năng chống chịu thiên tai.

Là một trong những nền kinh tế phát triển nhất thế giới, Nhật Bản có đủ nguồn lực để ứng dụng những công nghệ tiên tiến nhằm giảm thiểu thiệt hại do động đất gây ra.

Tuy nhiên, công nghệ cũng có giới hạn.

Thảm họa động đất và sóng thần Tohoku năm 2011 vẫn được xem là ký ức kinh hoàng nhất trong thời hiện đại. Trận động đất mạnh 9,1 độ kéo theo sóng thần khổng lồ đã gây ra sự cố hạt nhân Fukushima và khiến gần 20.000 người thiệt mạng, trong khi hàng nghìn người khác mất tích. Đây cũng là một trong những trận động đất mạnh nhất từng được ghi nhận trong thế kỷ XXI.

Ngay cả những trận động đất có cường độ thấp hơn cũng có thể gây hậu quả nghiêm trọng. Đầu năm 2024, trận động đất mạnh 7,1 độ tại khu vực Noto, miền tây Nhật Bản, đã khiến hơn 700 người thiệt mạng.

Vì sao Nhật Bản xảy ra nhiều động đất đến vậy?

Không chỉ Nhật Bản, nhiều quốc gia như Chile, Indonesia, quần đảo Solomon hay bờ Tây nước Mỹ cũng nằm trên "Vành đai lửa" Thái Bình Dương. Đây là khu vực nơi mảng Thái Bình Dương va chạm với các mảng kiến tạo lục địa xung quanh. Khi các mảng này chuyển động, ma sát tích tụ năng lượng và giải phóng dưới dạng động đất.

Theo truyền thông phương Tây, giáo sư Shoichi Yoshioka thuộc Đại học Kobe từng cho biết khoảng 10% số trận động đất có độ lớn từ 6 trở lên trên toàn thế giới xảy ra tại hoặc xung quanh Nhật Bản. Vì vậy, nguy cơ động đất ở nước này cao hơn rất nhiều so với châu Âu hoặc khu vực phía đông nước Mỹ - những nơi động đất tương đối hiếm gặp.

Ông cho rằng việc liên tục chứng kiến những mất mát về người, các tòa nhà bị phá hủy và sóng thần tàn phá đã tạo nên tâm lý cảnh giác sâu sắc trong xã hội Nhật Bản, đồng thời góp phần lý giải vì sao quốc gia này luôn chuẩn bị kỹ lưỡng cho các thảm họa địa chất.

Nhật Bản có còn là điểm đến an toàn?

Dù thường xuyên xảy ra động đất, Nhật Bản vẫn được đánh giá là một trong những quốc gia an toàn nhất thế giới đối với du khách nhờ hệ thống phòng chống thiên tai hiện đại.

Các công trình xây dựng mới đều phải đáp ứng những tiêu chuẩn kháng chấn nghiêm ngặt, sử dụng kết cấu linh hoạt hoặc các thiết bị hấp thụ rung lắc để hạn chế nguy cơ sụp đổ khi xảy ra động đất. Theo cơ quan du lịch của chính phủ Nhật Bản, phần lớn các tòa nhà hiện nay đều có khả năng chống chịu tốt trước các rung chấn mạnh.

Tuy nhiên, nỗi lo vẫn không ít lần ảnh hưởng đến ngành du lịch. Mùa hè năm ngoái, hàng loạt lời tiên đoán về một thảm họa động đất lan truyền trên mạng xã hội và trong các ấn phẩm văn hóa đã khiến nhiều du khách ở Đông Á hủy hoặc hoãn kế hoạch đến Nhật Bản.

Bên cạnh đó, những cảnh báo nhiều năm qua của chính phủ về nguy cơ xảy ra "siêu động đất" tại rãnh Nankai cũng khiến dư luận đặc biệt quan tâm.

Rãnh Nankai là vùng hút chìm dài khoảng 700 km ngoài khơi miền nam Nhật Bản, nơi các mảng kiến tạo trượt xuống dưới nhau. Theo Ủy ban Nghiên cứu Động đất của Nhật Bản, khu vực này từng ghi nhận nhiều trận động đất cực lớn với chu kỳ khoảng 100-200 năm.

Dựa trên khoảng thời gian giữa các trận động đất trong lịch sử, chính phủ Nhật Bản ước tính có 70-80% khả năng một trận động đất mạnh từ 8 đến 9 độ sẽ xảy ra tại rãnh Nankai trong vòng 30 năm tới.

Tuy nhiên, nhiều nhà khoa học vẫn cho rằng động đất không diễn ra theo chu kỳ cố định nên rất khó dự báo chính xác thời điểm xảy ra. Thay vì tập trung vào những dự báo dài hạn còn nhiều tranh cãi, các chuyên gia nhận định điều quan trọng nhất hiện nay là tiếp tục nâng cao khả năng sẵn sàng ứng phó, hoàn thiện hệ thống phòng chống thiên tai tại những khu vực còn hạn chế và tăng cường nhận thức của người dân để giảm thiểu thiệt hại nếu một trận động đất lớn thực sự xảy ra.