Nhiễu sóng GPS - 'vũ khí tàng hình' mới đe dọa an toàn hàng hải

Theo CNN, trong vòng 24 giờ sau các cuộc tấn công đầu tiên của Mỹ và Israel vào Iran, nhiều tàu thuyền hoạt động tại vùng Vịnh đã phát hiện hệ thống định vị của mình gặp trục trặc, hiển thị vị trí sai lệch. Một số tàu thậm chí được hệ thống báo đang ở sân bay, nhà máy điện hạt nhân hoặc trên lãnh thổ Iran, dù thực tế vẫn di chuyển trên biển.

Hiện tượng này là do tình trạng gây nhiễu và giả mạo tín hiệu từ các hệ thống định vị vệ tinh toàn cầu (GPS/GNSS). Trong bối cảnh xung đột leo thang, các lực lượng quân sự đã phát sóng tín hiệu vô tuyến cường độ cao trong cùng dải tần số với tín hiệu vệ tinh nhằm làm gián đoạn đường bay của thiết bị bay không người lái (UAV) và tên lửa dẫn đường. Quá trình này có thể khiến hệ thống định vị của tàu thuyền và máy bay bị mất tín hiệu hoặc báo vị trí sai.

Theo thông tin của công ty tình báo hàng hải Windward, sự can thiệp điện tử nói trên đã làm gián đoạn hệ thống định vị của hơn 1.100 tàu thương mại hoạt động trong vùng biển của Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Qatar, Oman và Iran vào ngày 28/2. Dù tàu thương mại không phải mục tiêu trực tiếp, nhưng các hoạt động gây nhiễu quy mô lớn vẫn khiến hệ thống định vị của nhiều tàu bị rối loạn.

Dữ liệu của Windward cho thấy tình trạng này cũng làm gián đoạn giao thông hàng hải qua eo biển Hormuz, một trong những tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới, nơi xử lý khoảng 20% lượng dầu khí xuất khẩu toàn cầu. Việc định vị chính xác đóng vai trò đặc biệt quan trọng tại khu vực này do mật độ tàu thuyền cao và không gian di chuyển hạn chế.

Theo các chuyên gia, sau khi xảy ra tình trạng gây nhiễu, lưu lượng tàu qua eo biển Hormuz đã giảm đáng kể. Một số tàu bị tấn công, trong khi nhiều công ty bảo hiểm tạm dừng cung cấp bảo hiểm hàng hải cho các chuyến đi qua khu vực, khiến hoạt động vận tải càng thêm khó khăn.

Bà Michelle Wiese Bockmann, chuyên gia phân tích tình báo hàng hải cấp cao của Windward, nhận định tình hình hiện nay cực kỳ nguy hiểm đối với hoạt động hàng hải.

Theo bà Bockmann, sự can thiệp điện tử đã buộc một số tàu chở dầu phải quay đầu hoặc tắt hệ thống nhận dạng tự động AIS. Đây là hệ thống tự động phát tín hiệu cung cấp thông tin về vị trí, hướng di chuyển và tốc độ của tàu nhằm giúp các phương tiện trên biển tránh va chạm.

“Khi AIS không hoạt động hoặc phát tín hiệu sai, các tàu không còn biết chính xác vị trí của nhau. Mục đích chính của hệ thống này là bảo đảm an toàn và tránh va chạm. Nếu tàu bị hiển thị ở vị trí sai hàng nghìn hải lý, nguy cơ tai nạn sẽ tăng lên đáng kể”, bà Bockmann nói.

Trong phân tích của mình, Windward xác định 21 địa điểm mới trong khu vực xảy ra hiện tượng gây nhiễu tín hiệu AIS trong 24 giờ đầu sau khi xung đột bùng phát. Một ngày sau đó, con số này tăng lên 38.

Công ty dữ liệu hàng hải Lloyd’s List Intelligence cũng ghi nhận 1.735 sự kiện gây nhiễu GPS ảnh hưởng đến 655 tàu thuyền. Mỗi sự kiện thường kéo dài từ ba đến bốn giờ. Số sự cố trung bình mỗi ngày tăng mạnh, từ khoảng 350 khi xung đột bắt đầu lên 672 vào ngày 2/3.

Tuy nhiên, việc gây nhiễu hoặc giả mạo tín hiệu định vị vệ tinh không phải là hiện tượng mới. Các chuyên gia cho biết tình trạng này đã gia tăng đáng kể kể từ khi xung đột tại Ukraine bùng phát năm 2022, khi thiết bị bay không người lái được sử dụng rộng rãi trong chiến tranh hiện đại.

Bà Bockmann cho rằng hiện tượng này đã trở thành “vấn đề mang tính đặc hữu” tại nhiều khu vực gần vùng xung đột, như Biển Baltic, Biển Đen và một số vùng ở Trung Đông.

Cùng quan điểm, ông Ramsey Faragher, Giám đốc Viện Hàng hải Hoàng gia ở London, cho rằng gây nhiễu và giả mạo tín hiệu định vị là biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả để bảo vệ trước các cuộc tấn công bằng UAV dẫn đường GPS. Tuy nhiên, hệ quả là các tàu thương mại và máy bay dân sự không liên quan đến xung đột cũng bị ảnh hưởng.

“Trong nhiều thập kỷ qua, chúng ta đã biết rằng tín hiệu định vị từ không gian rất dễ bị gây nhiễu và giả mạo. Nhưng trước đây vấn đề này chưa bao giờ nghiêm trọng như hiện nay”, ông Faragher nhận định.

Theo ông, sự phổ biến của UAV dẫn đường bằng GPS trong chiến tranh hiện đại là nguyên nhân chính khiến các biện pháp gây nhiễu ngày càng được sử dụng rộng rãi.

Một số sự cố gần đây cho thấy nguy cơ thực tế của hiện tượng này. Tháng 6/2025, nhiễu điện tử được cho là một yếu tố góp phần gây ra vụ va chạm giữa hai tàu chở dầu Adalynn và Front Eagle ngoài khơi bờ biển UAE.

Không chỉ hàng hải, ngành hàng không cũng đối mặt với rủi ro tương tự. Một máy bay chở Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen từng bị mất tín hiệu GPS khi hạ cánh xuống Bulgaria vào tháng 9 năm ngoái, buộc phi công phải sử dụng bản đồ giấy để điều hướng.

Theo dữ liệu của Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA), số vụ mất tín hiệu GPS ảnh hưởng đến máy bay đã tăng 220% trong giai đoạn 2021–2024, buộc ngành hàng không phải tăng cường các biện pháp ứng phó.

Hiện nay trên thế giới có nhiều hệ thống định vị vệ tinh toàn cầu (GNSS), trong đó GPS do Mỹ vận hành là hệ thống phổ biến nhất. Bên cạnh đó còn có hệ thống Galileo của Liên minh châu Âu, BeiDou của Trung Quốc và GLONASS của Nga.

Các hệ thống này hoạt động dựa trên nguyên lý tương tự: bộ thu trên tàu hoặc máy bay tính toán vị trí dựa trên tín hiệu vô tuyến từ nhiều vệ tinh. Thông thường, thiết bị cần nhận tín hiệu trực tiếp từ ít nhất bốn vệ tinh để xác định vị trí chính xác.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, tín hiệu định vị từ vệ tinh khá yếu vì phải truyền từ quỹ đạo cách Trái đất hơn 20.000 km. Điều này khiến chúng dễ bị can thiệp bằng các thiết bị phát sóng vô tuyến mạnh.

Hiện tượng gây nhiễu thường có thể nhận biết trên bản đồ theo dõi AIS khi tàu thuyền di chuyển theo các “vòng tròn” hình học hoàn hảo hoặc đột ngột xuất hiện ở một địa điểm cố định trên đất liền như sân bay hoặc căn cứ quân sự.

Ngoài tác động đối với an toàn hàng hải, việc giả mạo tín hiệu GPS còn gây rủi ro pháp lý cho các công ty vận tải. Ví dụ, nếu hệ thống AIS hiển thị tàu đang ở lãnh thổ Iran, các ngân hàng và công ty bảo hiểm có thể nghi ngờ tàu vi phạm lệnh trừng phạt quốc tế.

Các chuyên gia cũng cảnh báo nguy cơ đối với an toàn của thủy thủ đoàn. Nhiều thiết bị cứu nạn hiện đại, bao gồm thiết bị định vị cá nhân dành cho thủy thủ rơi xuống biển, đều sử dụng tín hiệu GNSS để phát vị trí khẩn cấp.

Nếu tín hiệu bị giả mạo, thông tin vị trí gửi đến lực lượng cứu hộ có thể sai lệch nghiêm trọng, làm chậm quá trình cứu nạn.

Ông Faragher cho rằng kịch bản nguy hiểm nhất là khi tàu bị tấn công, thủy thủ phải rời tàu nhưng tín hiệu khẩn cấp lại phát sai vị trí do bị gây nhiễu.

“Điều đáng lo ngại là việc cứu hộ có thể bị trì hoãn hoặc gián đoạn nếu thông tin vị trí phát ra không chính xác”, ông nói.

Theo các chuyên gia, xung đột tại Trung Đông hiện nay có thể trở thành phép thử lớn đối với khả năng chống chịu của hệ thống định vị và giám sát hàng hải toàn cầu.

Một số giải pháp kỹ thuật đã được đề xuất, như nâng cấp thiết bị thu tín hiệu với khả năng chống giả mạo hoặc lắp đặt ăng-ten chuyên dụng chống nhiễu. Tuy nhiên, việc triển khai trên quy mô toàn cầu sẽ tốn kém và mất nhiều thời gian.