Cá lau kính từng xuất hiện nhiều trên kênh rạch của tỉnh Vĩnh Long vào năm 2009. Ảnh: Huy Hoàng - TTXVN
Đám đông tụ tập bên bờ sông Ciliwung đầy rác khi các công nhân thuộc Cơ quan Môi trường Jakarta thả lưới xuống làn nước đục ngầu, sâu ngang cổ. Chỉ ít phút sau, những tấm lưới được kéo lên nặng trĩu, khiến khoảng hai chục người dân quanh khu vực, gồm cả nam, nữ và trẻ em, vỡ òa trong tiếng reo hò.
Chỉ trong vòng hai tiếng đồng hồ ngày 30/4, các công nhân Cơ quan Môi trường Jakarta đã bắt được hơn 200 con cá, tất cả đều là cá lau kính, loài còn được gọi là “sapu-sapu” (chổi quét) ở Indonesia hay “cá dọn bể” tại một số quốc gia Đông Nam Á.
Loài cá này thuộc chi Pterygoplichthys, có nguồn gốc từ các vùng nước nhiệt đới Nam Mỹ, cách Đông Nam Á nửa vòng Trái Đất.
Cá lau kính trở thành loài thống trị, đôi khi là loài duy nhất trong hầu hết các con sông, hồ, và kênh rạch ô nhiễm của Jakarta, làm giảm mạnh quần thể các loài cá bản địa như cá lăng nha, cá barb đốm và cá lóc đồng.
“Người dân ở đây lần đầu tiên nhận thấy sự xuất hiện của cá sapu-sapu vào những năm 1980. Hồi đó, rất dễ tìm thấy các loại cá khác. Nhưng bây giờ, đoạn sông này toàn là cá sapu-sapu”, ông Baharuddin (69 tuổi), một cư dân địa phương, nói với kênh CAN (Singapore). Tình trạng này không chỉ xảy ra ở Jakarta.
Tại Philippines, cá lau kính xuất hiện khắp các tuyến đường thủy quanh Manila, bao gồm sông Pasig và hồ Laguna, đẩy lùi các loài bản địa và làm thay đổi hệ sinh thái địa phương. Trong khi đó, tại Malaysia, nó đã xâm chiếm một phần sông Klang và các tuyến đường thủy khác ở Kuala Lumpur và Selangor.
Năm 2024, Cục Thủy sản Malaysia ước tính rằng cá lau kính chiếm từ 80 đến hơn 90% tổng số lượng cá ở Thung lũng Klang. Các nhà chức trách cảnh báo rằng đời sống thủy sinh bản địa ở đó có thể sớm biến mất. Đầu tháng này, lãnh đạo Cục Thủy sản Adnan Hussain cho biết mặc dù các nhà chức trách đã nỗ lực rất nhiều để kiểm soát vấn đề, nhưng nó đã “đạt đến mức độ nghiêm trọng”, trong đó cá lau kính là một trong những loài gây hại nhất.
Theo báo cáo năm 2025 của Cơ quan Nghiên cứu và Đổi mới Quốc gia Indonesia (BRIN), tại các vùng nước ô nhiễm của Jakarta, một số khu vực đã ghi nhận tỷ lệ cá lau kính lên tới 100%. Ngay cả ở vùng nước tương đối sạch hơn của Tây Java nơi khởi nguồn 13 con sông của thành phố, tỷ lệ cá cũng dao động từ 20 đến 30%. Trước bối cảnh đó, chính quyền Jakarta đã phát động chiến dịch xử lý trên toàn thành phố.
Từ ngày 17/4, các công nhân đô thị trong bộ đồ liền thân màu cam đã dùng lưới cắt cá lau kính. Chỉ trong hơn một tuần, hơn 10 tấn cá lau kính đã bị bắt và tiêu hủy. Nỗ lực tương tự đang được tiến hành ở Malaysia, và các nhà chức trách cùng các tổ chức phi chính phủ đã loại bỏ hơn 100 tấn cá lau kính kể từ năm 2021.
Cuộc chiến chống lại cá lau kính ở Indonesia và Malaysia làm nổi bật thách thức do các loài ngoại lai gây ra trên toàn thế giới. Theo ước tính của một cơ quan liên chính phủ vào năm 2023, chi phí kinh tế toàn cầu do các loài ngoại lai gây ra vượt 423 USD mỗi năm.
Cá dọn bể bắt tại sông Klang, Malaysia. Ảnh: CNA
Báo cáo về các loài xâm lấn ngoại lai của Diễn đàn liên chính phủ về Đa dạng sinh học và Dịch vụ hệ sinh thái (IPBES) cho thấy con người đã đưa hơn 37.000 loài ngoại lai vào các khu vực trên khắp thế giới thông qua hoạt động của họ.
Bên cạnh việc ảnh hưởng đến loài bản địa và hệ sinh thái địa phương, các nhà khoa học cho biết các loài ngoại lai cũng có thể gây ra tử vong, chẳng hạn như khi các loài muỗi ngoại lai lây lan bệnh nguy hiểm như sốt rét và sốt xuất huyết. Một khi đã thiết lập quần thể, việc loại bỏ chúng là vô cùng khó khăn, điển hình như cá lau kính.
Các chuyên gia đặt nghi vấn về hiệu quả của biện pháp đánh bắt quy mô lớn, cho rằng loài này sinh sản rất nhanh, mỗi lần đẻ hàng trăm trứng, và hầu như không có thiên địch tại các thủy vực Đông Nam Á.
Ông Mahawan Karuniasa, giảng viên Trường Khoa học Môi trường thuộc Đại học Indonesia, nói với CNA: “Việc kiểm soát cá lau kính bằng cách đánh bắt hàng loạt chỉ là giải pháp tạm thời”.
Thay vào đó, ông nhận định trọng tâm nên chuyển sang giải quyết vấn nạn ô nhiễm đã tàn phá các loài bản địa, đồng thời áp dụng các biện pháp nghiêm ngặt hơn để ngăn chặn sự du nhập và lây lan của các loài ngoại lai.