Khu vực bị tàn phá do lũ quét cuốn theo bùn đất tại huyện Rasuwa, Nepal, ngày 26/8/2026. Ảnh: ANI/TTXVN phát
Theo tờ Japan Times, trong những năm gần đây, tình trạng Trái Đất ấm lên đã khiến Nhật Bản phải đối mặt với các đợt nắng nóng và mưa lũ cực đoan ngày càng nghiêm trọng.
Trong khi các nhà khoa học đang nỗ lực xác định chính xác cơ chế gây ra vụ sạt lở đất chết người tại Nepal hồi tháng trước, họ cho rằng biến đổi khí hậu đã góp phần dẫn tới vụ sạt lở băng đá, gây ra lũ lụt trên diện rộng.
Tại Nepal, nơi trên 1.300 người đã thiệt mạng và khoảng 5.000 người vẫn đang mất tích, các nhà khoa học cho rằng biến đổi khí hậu và đặc điểm địa chất tự nhiên có thể đã kết hợp, thúc đẩy thảm họa xảy ra.
Chuyên gia về băng quyển Farooq Azam thuộc Trung tâm Quốc tế Phát triển Núi tổng hợp (ICIMOD) cho biết dãy núi chịu ảnh hưởng của thảm họa chủ yếu được cấu tạo từ đá trầm tích, vốn dễ bị phong hóa và xói mòn.
Phát biểu tại cuộc họp báo tuần trước, ông Azam cho biết: “Các sông băng đang thu hẹp, để lộ những bề mặt đá bên dưới, vốn hấp thụ nhiệt. Khi sông băng rút đi, luôn có một lượng vật liệu vụn, đất đá rời rạc còn lại. Vì vậy, có vẻ như thảm họa là kết quả của sự kết hợp giữa tác động của biến đổi khí hậu và các quá trình địa chất”.
Ông Azam cho rằng tình trạng ấm lên cực đoan trong những thập kỷ gần đây cũng có thể khiến các lớp đất đóng băng vĩnh cửu (permafrost) bên dưới bề mặt ấm lên và suy thoái.
Nhà khí hậu học Seita Emori tại Đại học Tokyo cho rằng các sườn núi trên khắp thế giới nhìn chung đang trở nên kém ổn định hơn do nhiệt độ tăng khiến sông băng và lớp đất đóng băng vĩnh cửu tan chảy. Tuy nhiên, nguyên nhân trực tiếp dẫn đến thảm họa tại Nepal hiện vẫn chưa được xác định.
Đối với Nhật Bản, ông Emori cho biết quy mô các sông băng miền núi rất nhỏ so với khu vực Himalaya. Do đó, những vụ sạt lở do các biến đổi trong băng quyển gây ra cũng sẽ có quy mô nhỏ hơn nhiều.
Theo ông, tại Nhật Bản, mưa lớn là nguy cơ lớn hơn gây sạt lở sườn núi, thay vì những biến đổi của sông băng, trong bối cảnh các trận mưa cực lớn và lũ lụt đang xuất hiện thường xuyên hơn.
Ông dẫn vụ sạt lở đất tại Hiroshima năm 2014 làm ví dụ. Thảm họa này gây ra 166 vụ sạt lở và khiến 77 người thiệt mạng.
Giáo sư Katsuhisa Kawashima, chuyên gia về băng học thuộc Đại học Niigata, cũng cho rằng quy mô và quá trình hình thành sông băng tại Nhật Bản khác với nhiều khu vực khác trên thế giới. Tuy nhiên, ông lưu ý Nhật Bản từng xảy ra những thảm họa liên quan đến sự tan chảy của các mảng tuyết tồn tại quanh năm.
Sau vụ sụp đổ một mảng tuyết trên núi Arasawa, tỉnh Niigata, năm 2004 khiến 3 nhiếp ảnh gia nghiệp dư thiệt mạng, ông Kawashima đã nghiên cứu các thảm họa do sụp đổ mảng tuyết trên cả nước, dựa trên những thông tin đăng tải trên báo chí trong giai đoạn 1965 - 2004.
Nghiên cứu ghi nhận 45 vụ việc, trải dài từ Hokkaido, Gunma đến Toyama. Nạn nhân chủ yếu là người leo núi, khách du lịch và những người vào núi hái rau rừng.
Theo ông Kawashima, khi lượng mưa tại Nhật Bản gia tăng trong những năm gần đây, nguy cơ xảy ra các thảm họa liên quan đến tuyết trên núi cũng có thể tăng trong tương lai.
Ông giải thích: “Mưa lớn làm suy thoái các mảng tuyết tồn tại lâu năm và sông băng. Khi nước mưa rơi xuống và thấm vào phần đáy sông băng, băng có thể trượt dễ dàng hơn. Điều này khiến chuyển động của sông băng trở nên mạnh hơn và làm tăng nguy cơ sụp đổ”.
Tuy nhiên, ông Kawashima cũng lưu ý rằng do lượng tuyết tồn tại lâu năm tại Nhật Bản tương đối nhỏ, nhiệt độ tăng có thể khiến lượng tuyết này tan chảy và biến mất.
“Trong trường hợp đó, nguy cơ xảy ra tuyết lở ở Nhật Bản sẽ giảm. Vì vậy, rất khó nói rằng nguy cơ này sẽ đồng loạt gia tăng cùng với tình trạng Trái Đất ấm lên”, ông nói.
Một câu hỏi quan trọng khác được đặt ra sau thảm họa lũ lụt tại Nepal là liệu hệ thống cảnh báo sớm có thể giúp giảm thiệt hại hay không.
Ông Azam cho rằng đây là một dạng thiên tai xảy ra đột ngột, “không thể được phát hiện bằng các hệ thống cảnh báo thông thường”. Theo ông, ngay cả khi có hệ thống cảnh báo, việc xác định chính xác những điểm bắt đầu xảy ra sụp đổ cũng rất khó, bởi các điểm này có thể nằm bên dưới lớp đá gốc hoặc sông băng và không thể được phân tích bằng vệ tinh.
Khu vực bị tàn phá do lũ quét cuốn theo bùn đất tại huyện Rasuwa, Nepal, ngày 26/8/2026. Ảnh: ANI/TTXVN phát
Nhật Bản cũng đang đối mặt với những thách thức liên quan đến độ chính xác của các dự báo thiên tai do mưa gây ra.
Năm 2022, Cơ quan Khí tượng Nhật Bản bắt đầu phát cảnh báo trước tối đa nửa ngày về dải mưa tuyến tính - hiện tượng hình thành khi các đám mây dông phát triển mạnh liên tiếp kết thành một dải và duy trì trên cùng một khu vực trong nhiều giờ. Những dải mưa này thường gây sạt lở đất, nước sông tràn bờ và ngập đường.
Tháng 5 vừa qua, cơ quan này bổ sung hệ thống cảnh báo trước 3 giờ về nguy cơ hình thành dải mưa tuyến tính.
Tính đến ngày 30/8, tỷ lệ dự báo chính xác hiện tượng này trước 3 giờ trong năm nay mới đạt 30%. Trong 53 lần dự báo, dải mưa tuyến tính thực tế hình thành 16 lần, thấp hơn mức mục tiêu 50% của Cơ quan Khí tượng Nhật Bản.
Dù vậy, ông Emori cho rằng các hệ thống cảnh báo của Nhật Bản vẫn giúp người dân chủ động hơn trong công tác ứng phó với thiên tai, đặc biệt là bão, khi các cảnh báo thường được đưa ra từ khá sớm.
Trong bối cảnh Chính phủ Nepal kêu gọi những quốc gia phát thải nhiều khí carbon nhất thế giới chi trả cho những thiệt hại do lũ lụt gây ra, ông Emori cho rằng Nhật Bản cần tiếp tục cam kết không chỉ thích ứng mà còn giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu, trong đó có việc thực hiện các mục tiêu phát thải ròng bằng 0.
“Tôi cho rằng chúng ta phải coi thảm họa này như một lời cảnh tỉnh đối với cộng đồng quốc tế, để nhận thức rõ hơn rằng nếu không ngăn chặn biến đổi khí hậu, những thảm họa tàn khốc tương tự có thể xảy ra ở nhiều nơi trên thế giới”, ông nhấn mạnh.