Thủ tướng Benjamin Netanyahu có cuộc gặp riêng với Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi tại Sân bay quốc tế Ben-Gurion ngay sau lễ đón chính thức. Ảnh: GPO
Quan hệ Ấn Độ–Israel đã phát triển trưởng vượt bậc trong vài thập niên qua, xuất phát từ nhiều yếu tố. Trước hết, hai nước có nhiều điểm tương đồng và đều sở hữu lịch sử cổ đại lâu đời tại khu vực của mình.
Tầm quan trọng của mối quan hệ song phương này được giới chiến lược nhìn nhận rộng rãi. Cựu Phó Cố vấn An ninh quốc gia Israel, Đại tá Eran Lerman, viết trên Jerusalem Strategic Tribune rằng quyết định của Thủ tướng Modi thăm Israel – lần đầu tiên kể từ năm 2017 – và phát biểu trước Knesset là “cột mốc quan trọng”. Ông cũng nhấn mạnh mối quan hệ cá nhân được xây dựng giữa ông Modi và Thủ tướng Benjamin Netanyahu.
Theo ông Lerman, bước ngoặt thực sự trong quan hệ hai nước đến từ cuộc khủng hoảng Kargil năm 1999, khi Israel nhanh chóng đáp ứng nhu cầu quân sự cấp bách của Ấn Độ. Sau đó, hàng tỷ USD vũ khí và hệ thống quốc phòng của Israel đã được chuyển giao cho New Delhi, kèm theo các thỏa thuận sản xuất một số linh kiện chủ chốt theo sáng kiến “Make in India”. Hợp tác quân sự được bổ sung bằng chia sẻ tình báo, khi cả hai nước cùng đối mặt với chủ nghĩa Hồi giáo cực đoan và các mối đe dọa khủng bố.
Ấn Độ và Israel được xem là những đồng minh tự nhiên, một phần nhờ lịch sử hình thành quốc gia có nhiều điểm tương đồng. Ấn Độ là quốc gia có cộng đồng Hindu lớn nhất thế giới, trong khi Israel là quốc gia Do Thái duy nhất.
Phong trào giành độc lập của hai nước đều diễn ra trong bối cảnh chịu sự cai trị của Anh. Tại Nam Á, Anh trực tiếp cai trị Ấn Độ từ năm 1858, còn tại Trung Đông, Anh kiểm soát vùng Lãnh thổ ủy trị Palestine sau Thế chiến I.
Kế hoạch phân chia của Anh tại Ấn Độ dẫn tới sự ra đời của Ấn Độ và Pakistan, kéo theo làn sóng di cư và bạo lực quy mô lớn. Tại Palestine, kế hoạch phân chia năm 1947 dẫn tới chiến tranh khi các quốc gia Arập tấn công nhà nước Israel mới thành lập.
Israel, sau khi tuyên bố độc lập năm 1948, phải đối mặt với các lực lượng dân quân Arập và quân đội các nước láng giềng. Các tổ chức vũ trang Do Thái như Haganah và Irgun đã chiến đấu trong điều kiện hết sức bất lợi, và đến cuối năm 1948, Israel đã đẩy lùi được các lực lượng đối phương. Hàng trăm nghìn người Arập rời khỏi lãnh thổ trở thành Israel, mở ra nhiều thập niên xung đột, chỉ bắt đầu hạ nhiệt với hiệp ước hòa bình với Ai Cập năm 1979.
Trong khi đó, quá trình độc lập của Ấn Độ cũng đầy máu và nước mắt: khoảng 14 triệu người phải di dời, và có thể tới một triệu người thiệt mạng theo ước tính của Hội Chữ thập đỏ. Xung đột với Pakistan, đặc biệt tại khu vực Kashmir, kéo dài nhiều thập niên, đi kèm với các mối đe dọa khủng bố nhằm vào Ấn Độ. Các vụ tấn công như vụ khủng bố Mumbai năm 2008 – trong đó một cơ sở Chabad của người Do Thái bị nhắm mục tiêu – cho thấy sự giao thoa giữa các thách thức an ninh của hai nước.
Trong thời Chiến tranh Lạnh, Ấn Độ là một trong những nước dẫn dắt Phong trào Không liên kết và thường đứng về phía các quốc gia Arập khi chỉ trích Israel. Tuy nhiên, cán cân chính trị trong nước thay đổi khi đảng Quốc đại suy yếu và đảng BJP thiên hữu, gắn với chính trị Hindu, lên nắm quyền.
Israel cũng trải qua chuyển biến tương tự, từ chủ nghĩa Phục quốc thiên tả sang xu hướng chính trị cánh hữu rõ nét hơn hiện nay. Cả hai xã hội đều chứng kiến sự trỗi dậy của các yếu tố tôn giáo và chủ nghĩa dân tộc trong đời sống chính trị.
Về địa chính trị, Ấn Độ và Israel nằm ở hai “đầu mút” của một không gian chiến lược kéo dài từ Nam Á qua Trung Đông tới Địa Trung Hải. Lịch sử cho thấy tuyến hành lang này từng được kiểm soát bởi các đế chế lớn, từ Alexander Đại đế tới Ottoman hay Ba Tư.
Ngày nay, mối liên kết này được thúc đẩy thông qua các sáng kiến như Hành lang Kinh tế Ấn Độ–Trung Đông–Châu Âu (IMEC), hay nhóm I2U2 gồm Ấn Độ, Israel, Mỹ và UAE.
Giới lãnh đạo Israel ngày càng coi trọng mối liên kết với Ấn Độ trong bối cảnh những thách thức khu vực gia tăng, đặc biệt khi cán cân quyền lực thay đổi và ảnh hưởng của Iran suy giảm. Trong khi đó, chiến lược của Ấn Độ có xu hướng cân bằng hơn, theo đuổi quan hệ hòa bình với cả phương Đông và phương Tây.
Dù cách tiếp cận có khác biệt, cả hai quốc gia đều nhìn nhận nhau là đối tác tự nhiên trong bối cảnh địa chính trị hiện nay – và nhiều khả năng sẽ tiếp tục duy trì vai trò đó trong tương lai.