Né tránh tin tức
Ngày càng có nhiều độc giả có tâm lý né tránh tin tức. Ảnh minh họa: Hồng Hạnh
Theo trang libretexts.org, né tránh tin tức là hiện tượng độc giả giảm đọc, xem hoặc theo dõi tin tức trong một khoảng thời gian liên tục do không thích nội dung tin tức, hoặc vì ưu tiên những loại nội dung truyền thông khác.
Trên thực tế, số người né tránh tin tức đã tăng lên trong nhiều thập kỷ gần đây dù báo chí được sản xuất nhiều hơn bao giờ hết.
Thông thường, độc giả né tránh một số thể loại và vấn đề nhất định của báo chí. Một người có thể thường xuyên theo dõi tin thể thao, nhưng lại tránh các bản tin chính trị hoặc những nội dung gây tranh cãi.
Hiện tượng này có thể gây ra nhiều hệ quả. Khi công chúng giảm tiếp nhận tin tức, các cơ quan báo chí mất đi một phần độc giả và nguồn lực dành cho hoạt động sản xuất nội dung. Điều đó có thể ảnh hưởng đến chất lượng báo chí, kinh tế báo chí cũng như khả năng cung cấp thông tin cho xã hội.
Các nguyên nhân dẫn đến né tránh tin tức thường được chia thành hai nhóm: Né tránh có chủ ý và né tránh không chủ ý. Né tránh có chủ ý xảy ra khi cá nhân chủ động ngừng tiếp nhận tin tức do có những thái độ tiêu cực đối với nội dung hoặc môi trường truyền thông.
Nguyên nhân đầu tiên liên quan đến tác động cảm xúc của tin tức. Nhiều bản tin tập trung vào chiến tranh, tội phạm, thiên tai hoặc các sự kiện bi quan. Tiếp xúc thường xuyên với những nội dung này có thể làm gia tăng cảm xúc tiêu cực và làm giảm cảm giác hạnh phúc. Vì mong muốn duy trì trạng thái tinh thần tích cực, một số người lựa chọn hạn chế hoặc ngừng theo dõi các loại tin tức quá nặng nề.
Nguyên nhân thứ hai là sự thiếu tin tưởng đối với các cơ quan báo chí. Có độc giả cho rằng, một số tổ chức truyền thông có thể theo đuổi lợi ích chính trị hoặc kinh tế riêng thông qua việc lựa chọn chủ đề và thông tin được đăng tải. Khi cảm thấy nội dung không phản ánh quan điểm của mình, họ có xu hướng chủ động tránh tiếp xúc với các nguồn tin đó.
Nguyên nhân thứ ba xuất phát từ cảm giác quá tải thông tin.
Trong môi trường truyền thông hiện đại, công chúng có thể tiếp cận vô số câu chuyện và góc nhìn khác nhau. Khối lượng thông tin quá lớn khiến nhiều người cảm thấy căng thẳng, bối rối hoặc lo âu vì không thể theo kịp mọi diễn biến. Để giảm áp lực tâm lý, họ lựa chọn tránh xa tin tức trong một khoảng thời gian nhất định.
Bên cạnh đó còn tồn tại hiện tượng né tránh không chủ ý. Trong trường hợp này, cá nhân không cố tình tránh tin tức, mà đơn giản là ưu tiên các hoạt động hoặc nội dung khác hấp dẫn hơn. Thay vì đọc báo hoặc theo dõi bản tin, họ có thể dành thời gian cho phim ảnh hoặc các hình thức giải trí khác.
Mệt mỏi tin tức
Ảnh minh họa: Wikimedia Commons
Đôi khi, độc giả cảm thấy quá tải và cần nghỉ ngơi, không muốn tiếp nhận thông tin về một vấn đề nào đó.
Ví dụ như cuộc chiến giữa Nga và Ukraine từ năm 2022, giữa Israel và lực lượng Hamas ở Gaza từ năm 2023, hay cuộc chiến giữa Mỹ - Israel và Iran từ ngày 28/2/2026. Sau khi tiếp xúc với nhiều bài báo về chiến sự mỗi ngày trong nhiều tháng, nhiều năm, độc giả có thể cảm thấy cần phải ngừng đọc các nguồn tin quen thuộc để giữ ổn định tinh thần.
Hiện tượng này được gọi là mệt mỏi tin tức, hàm ý trạng thái kiệt sức tạm thời có thể được giải quyết bằng giai đoạn ngắt kết nối để phục hồi. Mệt mỏi tin tức có thể xảy ra với bất kỳ loại vấn đề hay thể loại nào, như đại dịch hay tin tức chiến sự. Tuy nhiên, tâm lý này thường rõ rệt nhất đối với các thảm họa tự nhiên, bệnh tật, nghèo đói và các vấn đề chính trị vốn dễ gây ra phản ứng cảm xúc tiêu cực.
Tương tự, có một hiện tượng gọi là mệt mỏi vì lòng trắc ẩn, chỉ tình trạng lòng trắc ẩn suy giảm dần dần do tiếp xúc lặp đi lặp lại với các hiện tượng gây sang chấn.
Ví dụ như cuộc khủng hoảng của người dân ở Dải Gaza, trong đó rất nhiều người đã phải di dời và cần hỗ trợ nhân đạo. Khi cuộc khủng hoảng này kéo dài nhiều năm, độc giả trên toàn thế giới chuyển từ trạng thái sốc sang tê liệt cảm xúc để tự bảo vệ tâm lý khi tiếp xúc lặp lại tin tức về cái chết và sự tàn phá trong các bản tin.
Hiện tượng này cũng có tác động sâu sắc đến chính các nhà báo, đặc biệt là phóng viên thường trú ở nước ngoài, những người liên tục được điều chuyển từ cuộc khủng hoảng này sang khủng hoảng khác.
Giải pháp của báo chí
Trước thực trạng trên, nhiều giải pháp đã được đề xuất nhằm giảm tình trạng né tránh tin tức. Giải pháp đầu tiên là thúc đẩy báo chí xây dựng và báo chí giải pháp.
Báo chí xây dựng hướng đến việc bổ sung các yếu tố tích cực vào những câu chuyện vốn mang màu sắc tiêu cực, giúp phản ánh đầy đủ hơn bức tranh thực tế. Ví dụ, có thể là các câu chuyện về cách một số người ở Gaza tìm được niềm vui, cách thích nghi trong cuộc sống mới, hoặc cách một tổ chức phi lợi nhuận giúp cung cấp viện trợ cho người phải di dời.
Trong khi đó, báo chí giải pháp không chỉ nêu vấn đề mà còn tìm kiếm và giới thiệu những hướng giải quyết khả thi. Cách tiếp cận này giúp công chúng nhìn thấy triển vọng thay đổi, thay vì chỉ tiếp nhận các thông tin tiêu cực.
Giải pháp thứ hai là tăng cường niềm tin của độc giả đối với các tổ chức báo chí thông qua việc nâng cao tính minh bạch trong quá trình thu thập, xác minh và công bố thông tin. Khi độc giả hiểu rõ hơn về quy trình làm báo, mức độ tin cậy đối với cơ quan báo chí có thể được cải thiện.
Giải pháp thứ ba là phát triển các lựa chọn “báo chí chậm”. Cách tiếp cận này ưu tiên những sản phẩm với số lượng ít hơn nhưng chuyên sâu hơn, thay vì liên tục cung cấp các tin nóng. Những bài phân tích tổng hợp được xuất bản sau khi sự kiện diễn ra có thể giúp độc giả hiểu vấn đề toàn diện hơn và giảm cảm giác bị cuốn vào dòng thông tin liên tục.
Có thể nói “báo chí chậm” không nhằm thay thế báo chí truyền thống, mà đóng vai trò bổ sung cho những người cảm thấy căng thẳng trước lượng thông tin quá lớn.