Các quốc gia trên thế giới đang làm gì để ngăn Ebola 'vượt biên'?

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã ghi nhận hơn 900 ca nghi nhiễm và hơn 200 trường hợp nghi tử vong do chủng Bundibugyo tại CHDC Congo và Uganda kể từ khi Kinshasa tuyên bố bùng phát dịch Ebola lần thứ 17 vào ngày 15/5.

Tuần trước, WHO nâng mức đánh giá rủi ro từ cao lên rất cao ở cấp quốc gia đối với CHDC Congo, nhưng vẫn tiếp tục đánh giá rủi ro mức thấp ở cấp toàn cầu. Tuy nhiên, một số quốc gia đã công bố lệnh cấm đi lại và các biện pháp tạm thời ở biên giới để ngăn chặn sự lây lan của chủng Bundibugyo.

Nỗ lực kiểm soát virus tại các quốc gia chịu ảnh hưởng

Tuần này, Bộ Giao thông và Truyền thông CHDC Congo đã quyết định ngừng toàn bộ các chuyến bay đến và rời Bunia ở miền Đông nước này nhằm kiềm chế đà lây lan của dịch Ebola. Bunia hiện là một trong 11 vùng y tế của nước này ghi nhận ca bệnh. Dù vậy, các chuyến bay nhân đạo, y tế hoặc khẩn cấp vẫn có thể được phép hoạt động nếu nhận được sự chấp thuận đặc biệt từ cơ quan hàng không và y tế.

Trong khi đó, Uganda cũng siết chặt việc đi lại với CHDC Congo. Toàn bộ các chuyến bay thẳng đã bị đình chỉ, còn di chuyển qua biên giới bằng xe buýt và thuyền tạm dừng trong vòng 4 tuần. Các phiên chợ định kỳ tại khu vực biên giới cũng bị hoãn. Tuy nhiên, hoạt động vận chuyển hàng hóa, nhu yếu phẩm thiết yếu và lương thực vẫn được duy trì.

Áp đặt lệnh cấm đi lại

Canada và Bahamas thông báo sẽ tạm thời cấm công dân của CHDC Congo, Uganda và Nam Sudan nhập cảnh. Chính phủ Canada cho biết người dân từ các quốc gia trên sẽ không được phép đến Canada trong vòng 90 ngày kể từ hôm 27/5.

Cơ quan y tế công cộng Canada nhấn mạnh công dân Canada, thường trú nhân và các công dân nước ngoài khác từng đến khu vực bị ảnh hưởng trong những tuần gần đây sẽ phải cách ly 21 ngày kể từ ngày 30/5, ngay cả khi không có triệu chứng.

Chính phủ Bahamas tuyên bố các hạn chế nhập cảnh sẽ có hiệu lực ngay lập tức và được áp dụng trong 30 ngày, tùy theo đánh giá của Bộ Y tế quốc gia này.

Tuần trước, Mỹ đã cấm nhập cảnh đối với tất cả những trường hợp không phải công dân Mỹ từng đến CHDC Congo, Uganda hoặc Nam Sudan trong vòng 21 ngày trước đó. Ngày 22/5, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) đã mở rộng lệnh cấm đối với những người có thẻ xanh từng ở CHDC Congo, Uganda, Nam Sudan trong vòng 21 ngày trước đó.

Công dân Mỹ từng đến các quốc gia bị ảnh hưởng được yêu cầu trở về Mỹ qua các sân bay chỉ định đã trang bị hệ thống kiểm tra an ninh tăng cường. Đó là sân bay quốc tế Washington Dulles đối với các chuyến bay đến Mỹ khởi hành sau ngày 21/5, sân bay quốc tế Hartsfield-Jackson Atlanta đối với các chuyến bay sau ngày 22/5 và sân bay liên lục địa George Bush đối với các chuyến bay khởi hành sau ngày 26/5.

Tờ Wall Street Journal (Mỹ) đưa tin rằng chính quyền Tổng thống Trump dự kiến sẽ điều động các quan chức y tế công cộng của Mỹ đến Kenya để làm việc tại cơ sở cách ly dành cho những công dân Mỹ đã tiếp xúc hoặc có nguy cơ cao dương tính với virus cũng như cho những trường hợp đã có kết quả xét nghiệm dương tính.

Trong khi đó, Jordan tạm dừng nhập cảnh đối với những người đến từ CHDC Congo và Uganda vào ngày 19/5. Cùng ngày, Bahrain cũng tạm dừng nhập cảnh đối với du khách nước ngoài đến từ Nam Sudan, CHDC Congo và Uganda trong 30 ngày. Chưa có trường hợp nhiễm Ebola nào được ghi nhận ở Canada, Bahamas, Mỹ, Jordan hoặc Bahrain.

Các quốc gia tăng cường sàng lọc

Ấn Độ đã thiết lập các biện pháp sàng lọc bổ sung tại những sân bay quốc tế lớn. Nước này cũng đã ban hành khuyến cáo du lịch, yêu cầu công dân tránh đến CHDC Congo, Uganda và Nam Sudan.

New Delhi cũng đã hoãn hội nghị thượng đỉnh Ấn Độ - châu Phi dự kiến tổ chức trong tuần này và hủy bỏ cuộc họp của Liên minh Mèo lớn Quốc tế - nhóm do Ấn Độ dẫn đầu gồm 95 quốc gia hợp tác trong việc bảo tồn 7 loài mèo lớn là hổ, sư tử, báo, báo tuyết, báo đốm, báo gấm và báo sư tử. Nhiều thành viên của liên minh này đến từ châu Phi.

Ở Đông Nam Á, Thái Lan thông báo rằng du khách CHDC Congo và Uganda sẽ chỉ được phép nhập cảnh qua sân bay Suvarnabhumi của Bangkok sau khi có kết quả xét nghiệm âm tính trong quá trình sàng lọc khi đến.

Ngày 25/5, Bộ trưởng Y tế Mexico cũng thông báo tăng cường sàng lọc Ebola tại các sân bay.

Đi máy bay lúc này có an toàn?

Liên hợp quốc (LHQ) đã kêu gọi các hãng hàng không cùng chính phủ các nước thực hiện nghiêm quy định phòng dịch do Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO) ban hành trong giai đoạn đại dịch COVID-19.

Theo ICAO, các biện pháp cần áp dụng gồm khai báo y tế điện tử và quy trình kiểm soát biên giới hạn chế tiếp xúc trực tiếp.

Cơ quan này khẳng định các chuyến bay quốc tế hiện vẫn an toàn, đồng thời kêu gọi các nước không đóng cửa biên giới hay áp đặt thêm rào cản đối với đi lại và thương mại quốc tế. Thay vào đó, các quốc gia nên tập trung kiểm tra sức khỏe hành khách trước khi khởi hành thay vì kiểm tra khi nhập cảnh.

ICAO cho biết việc sàng lọc hành khách trước chuyến bay có thể được triển khai tại các quốc gia bị ảnh hưởng, đặc biệt với những người có triệu chứng sốt hoặc các dấu hiệu nghi ngờ liên quan.

Dưới đây là video về công tác kiểm soát dịch Ebola tại CHDC Congo (nguồn: Xinhua):

Chủng Bundibugyo được đặt theo tên tỉnh Bundibugyo của Uganda, nơi nó lần đầu tiên được phát hiện trong đợt dịch xảy ra vào giai đoạn 2007-2008. Bundibugyo là một trong bốn chủng virus Ebola có khả năng gây bệnh nghiêm trọng, đe dọa tính mạng ở người. Theo nghiên cứu toàn cầu công bố năm 2024, Bundibugyo có tỷ lệ tử vong từ 30% đến 40% ở những người nhiễm bệnh, thấp hơn đáng kể so với chủng Zaire có thể khiến tới 90% bệnh nhân tử vong.

Khác biệt trong cấu trúc gen giữa Bundibugyo và các chủng virus Ebola khác ảnh hưởng đến mức độ độc lực, khả năng lây nhiễm, phương pháp chẩn đoán cũng như khả năng tiếp cận các biện pháp điều trị. So với chủng Zaire, Bundibugyo sao chép chậm hơn đáng kể. Chủng này cũng mất nhiều thời gian hơn để xâm nhập, vô hiệu hóa và tiêu diệt các tế bào miễn dịch, qua đó từng bước làm tê liệt hệ thống phòng vệ tự nhiên của cơ thể.

Thời gian ủ bệnh của Bundibugyo và Zaire gần như giống hệt nhau, trung bình từ 8 đến 10 ngày nhưng đôi khi kéo dài đến 3 tuần. Nhìn chung, Bundibugyo có thể gây ra ảnh hưởng lâu dài ít nghiêm trọng hơn đối với gan và thận so với chủng Zaire.

Tất cả các virus Ebola đều lây truyền qua tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể của động vật hoặc người nhiễm bệnh, cũng như với các vật dụng bị nhiễm các loại dịch này. Theo WHO, virus Ebola ban đầu gây ra các triệu chứng giống cúm như sốt, mệt mỏi, khó chịu toàn thân, đau cơ, đau đầu và đau họng. Sau đó, người bệnh có thể bị nôn mửa và tiêu chảy, trước khi tiến triển đến tình trạng xuất huyết nội tạng và ngoài da, đồng thời suy đa tạng.

Khi dịch Ebola bùng phát trở lại tại CHDC Congo và Uganda, giới khoa học quốc tế đang bước vào một cuộc chạy đua khẩn cấp nhằm phát triển vaccine phòng chủng Bundibugyo. Những vaccine hiện có được bào chế để phòng một chủng virus khác, trong khi Bundibugyo lại ít được nghiên cứu hơn rất nhiều do trước đây hiếm khi gây dịch quy mô lớn.

Một số “ứng viên” tiềm năng đã cho thấy khả năng kiểm soát Bundibugyo trong các thử nghiệm trên động vật linh trưởng gồm có vaccine Ervebo của Merck, thuốc MBP 134 của Mapp Biopharmaceutical và vaccine VesiculoVax của Auro Vaccines.

Trong khi đó, công ty NanoViricides cho biết loại thuốc kháng virus thử nghiệm NV-387 của hãng, hiện đang được thử nghiệm lâm sàng để điều trị bệnh đậu mùa khỉ (mpox), có thể phát huy hiệu quả đối với chủng Bundibugyo của Ebola. Loại thuốc này mô phỏng các protein trên bề mặt tế bào miễn dịch – nơi mà mọi chủng virus Ebola đều bám vào. Nhờ đó, NV-387 có thể hoạt động như một “mồi nhử”, hút và giữ virus ngăn chúng gắn vào các tế bào khỏe mạnh.

Ở giai đoạn nghiên cứu ban đầu, một vaccine mRNA đang được phát triển tại Trung Quốc đã cho thấy triển vọng trong việc chống lại chủng Bundibugyo trên chuột. Nhưng đến nay vẫn chưa được thử nghiệm trên động vật linh trưởng.

Hiện tại, các nỗ lực ứng phó sẽ chủ yếu dựa vào các biện pháp y tế công cộng như phát hiện nhanh ca bệnh, cách ly, truy vết người tiếp xúc, phòng ngừa và kiểm soát lây nhiễm, tổ chức mai táng an toàn và huy động sự tham gia của cộng đồng.

Tiến sĩ Daniela Manno thuộc Trường Y tế Nhiệt đới và Vệ sinh London cho biết: “Những biện pháp này đã đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát thành công đại dịch Ebola tại Tây Phi giai đoạn 2014-2016 vốn là đợt bùng phát Ebola lớn nhất từng được ghi nhận. Nếu được triển khai nhanh chóng và hiệu quả, chúng cũng có thể giúp khống chế đợt bùng phát hiện nay”.