Xung đột tại Trung Đông: Khoảng trống niềm tin

Trong bối cảnh đó, việc Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố tạm hoãn các cuộc tấn công nhằm vào hạ tầng hạt nhân của Iran trong 5 ngày đã tạo ra một “khoảng lặng chiến thuật” hiếm hoi, mở ra cơ hội mong manh cho đối thoại.

Nhìn lại gần 4 tuần qua, cục diện chiến sự đã có những chuyển dịch đáng chú ý. Nếu giai đoạn đầu tập trung vào các mục tiêu quân sự, thì các đòn tấn công sau đó đã mở rộng sang hạ tầng năng lượng, các cơ sở có ý nghĩa chiến lược và thậm chí tiệm cận những khu vực nhạy cảm như cơ sở hạt nhân. Cường độ không kích cao trong những ngày đầu cũng dần giảm nhịp, phản ánh dấu hiệu “hao mòn chiến dịch” và nhu cầu điều chỉnh chiến lược của các bên.

Song song với đó, mặt trận kinh tế - năng lượng nổi lên như một “chiến trường thứ hai”, khi căng thẳng tại eo biển Hormuz làm gián đoạn vận tải dầu mỏ, đẩy giá năng lượng và chi phí vận tải toàn cầu tăng mạnh. Điều này khiến áp lực quốc tế gia tăng, buộc các bên không thể chỉ dựa vào giải pháp quân sự.

Trong bối cảnh lòng tin gần như bị xóa bỏ, ngoại giao trực tiếp giữa Washington và Tehran vẫn bế tắc, nhưng các kênh gián tiếp đang được kích hoạt. Pakistan nổi lên như một trung gian tiềm năng, với các động thái dồn dập gần đây, bao gồm việc chuyển tải đề xuất hòa bình của Mỹ tới Iran. Đây được xem là phép thử ban đầu nhằm xác định liệu hai bên còn “không gian tối thiểu” cho đối thoại hay không.

Tuy nhiên, khác biệt lập trường vẫn rất lớn. Đề xuất của Washington về cơ bản vẫn xoay quanh các yêu cầu cốt lõi: dỡ bỏ chương trình hạt nhân, dừng phát triển tên lửa đạn đạo, kiềm chế các lực lượng ủy nhiệm và đảm bảo tự do hàng hải tại eo biển Hormuz. Tuy nhiên, một số đề xuất của Mỹ bị Iran coi là “tối đa hóa” và đe dọa trực tiếp đến nền tảng an ninh của nước này. Do vậy, phản ứng từ Tehran vẫn hết sức dè dặt. Giới chức Iran không chỉ phủ nhận khả năng đàm phán mà còn cho rằng các tín hiệu “xuống thang” từ phía Mỹ chủ yếu nhằm kéo dài thời gian và phục vụ các tính toán chiến lược.

Trên thực tế, những hoài nghi này không phải không có cơ sở. Iran từng tham gia các tiến trình đối thoại trong khi vẫn phải hứng chịu các đòn tấn công, khiến mức độ tin cậy tiếp tục suy giảm. Điều này lý giải vì sao, ngay cả trong giai đoạn “hạ nhiệt tạm thời” hiện nay, mục tiêu của các bên vẫn khá khiêm tốn: đánh giá khả năng giảm leo thang, tiến tới ngừng bắn cục bộ, thay vì một thỏa thuận toàn diện.

Giới chuyên gia nhận định tiến trình hiện nay vẫn ở giai đoạn sơ khởi, mang tính thăm dò nhiều hơn là thương lượng thực chất. Bà Ellie Geranmayeh, chuyên gia tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu, cho rằng các cuộc tiếp xúc cấp cao khó diễn ra nếu chưa có dấu hiệu rõ ràng về khả năng đạt đột phá chính trị. Giám đốc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại Viện Chatham House (trụ sở tại London, Anh), bà Sanam Vakil, cảnh báo khoảng “tạm dừng 5 ngày” chỉ là bước thử nghiệm chiến thuật, chưa đủ để đảo chiều cục diện khi các tính toán quân sự vẫn chiếm ưu thế.

Dù vậy, những tín hiệu ngoại giao chưa hoàn toàn khép lại. Khả năng tổ chức một cuộc tiếp xúc - dù ở cấp cao hay cấp kỹ thuật - tại Islamabad vẫn đang được để ngỏ. Mỹ mong muốn tổ chức đối thoại ở cấp cao, có thể giữa Phó Tổng thống JD Vance và Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf. Kịch bản đàm phán ở cấp thấp hơn, giữa Ngoại trưởng Iran và các đặc phái viên của Mỹ, cũng đang được cân nhắc.

Một số kênh hậu trường cho thấy Iran có thể ưu tiên đối thoại với các nhân vật được xem là “ít đối đầu” hơn trong nội bộ chính quyền Mỹ, phản ánh nỗ lực thăm dò và định hình lại cách tiếp cận sau các vòng đàm phán đổ vỡ trước đây. Theo truyền thông khu vực, Tehran được cho là đã gửi thông điệp tới Washington, bày tỏ ưu tiên đàm phán với Phó Tổng thống JD Vance thay vì các nhân vật thân cận của ông Trump như Đặc phái viên Steve Witkoff hay con rể của Tổng thống Trump là ông Jared Kushner.

Một trong những rào cản lớn nhất hiện nay không nằm ở thiếu kênh đối thoại, mà ở sự thiếu vắng niềm tin chiến lược. Điều này khiến mọi tín hiệu ngoại giao, dù tích cực, đều bị đặt trong trạng thái hoài nghi.

Ở chiều ngược lại, Mỹ và các đồng minh cũng chịu áp lực duy trì sức ép quân sự nhằm tạo lợi thế trên bàn đàm phán. Hơn nữa, những điều kiện Iran đưa ra để chấm dứt xung đột, như chấm dứt toàn bộ trừng phạt, không tái diễn các cuộc tấn công, đóng cửa các căn cứ quân sự của Mỹ tại khu vực Vùng Vịnh và ngừng các chiến dịch quân sự nhằm vào các lực lượng đồng minh của Iran..., lại có phần "mâu thuẫn" với một số điểm trong kế hoạch của Mỹ. Chính sự đan xen giữa "đánh và đàm" này khiến tiến trình ngoại giao khó đạt được bước tiến nhanh chóng.

Trong ngắn hạn, kịch bản tích cực nhất là các bên tận dụng "khoảng lặng" hiện nay để đạt được một thỏa thuận ngừng bắn tạm thời, qua đó mở đường cho các cuộc đàm phán sâu hơn. Tuy nhiên, với mức độ khác biệt lập trường và thiếu tin cậy hiện tại, khả năng này vẫn khá mong manh.

Kịch bản có nhiều khả năng xảy ra hơn là xung đột tiếp tục trong trạng thái "kiềm chế có tính toán" - không leo thang toàn diện nhưng cũng chưa thể chấm dứt. Đây là trạng thái mà cả ba bên đều có thể chấp nhận trong ngắn hạn nhằm tránh những rủi ro vượt kiểm soát.

Sau một tháng giao tranh, một thực tế ngày càng rõ nét: không bên nào đạt được lợi thế mang tính quyết định, trong khi chi phí chiến lược - từ quân sự, kinh tế đến uy tín quốc tế - đều gia tăng. Chính điều này đang tạo ra động lực nhất định cho đối thoại, dù chưa đủ để tạo ra đột phá. Cánh cửa ngoại giao đã hé mở, nhưng khoảng hở vẫn rất hẹp. Và cho đến khi khoảng trống niềm tin được thu hẹp, mọi nỗ lực đối thoại - dù sôi động - vẫn chỉ là bước khởi đầu của một tiến trình dài, phức tạp và đầy bất định.