Máy bay chiến đấu FA-18 Hornet của Mỹ cất cánh từ tàu sân bay USS Harry S. Truman trên Biển Đỏ. Ảnh: IRNA/TTXVN
Bình luận với tờ National (UAE) mới đây, Paul Salem, nghiên cứu viên cao cấp và cựu Chủ tịch Viện Trung Đông, cho rằng chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump đã chính thức hóa tầm nhìn đối ngoại thông qua hai văn kiện then chốt: Chiến lược An ninh Quốc gia (NSS) công bố vào tháng 12 năm ngoái và Chiến lược Quốc phòng Quốc gia (NDS) vào tháng 1 năm nay. Dù phong cách của ông Trump thiên về sự khó đoán, các tài liệu này vẫn cung cấp tín hiệu rõ ràng nhất về ưu tiên chiến lược của Mỹ tại Trung Đông.
Chuyển đổi tư duy chiến lược toàn cầu
Cả NSS và NDS đều đánh dấu sự thay đổi mang tính quyết định: Washington chính thức từ bỏ tầm nhìn về một trật tự quốc tế dựa trên luật lệ do Mỹ dẫn đầu kể từ sau năm 1945. Thay vào đó là một hệ thống các quốc gia cạnh tranh cởi mở, nơi sức mạnh quân sự, kinh tế và năng lượng là nhân tố bảo đảm tối cao cho lợi ích quốc gia.
Ba bài học cốt lõi từ các tài liệu này bao gồm: Thứ nhất, chuyển dịch sang hệ thống các quốc gia cạnh tranh có chủ quyền. Thứ hai, theo đuổi hòa bình thông qua đòn bẩy, áp lực và sức mạnh đáng tin cậy thay vì kiềm chế hay xây dựng thể chế. Thứ ba, xây dựng Trung Đông dựa trên trục Israel và các quốc gia vùng Vịnh, dưới sự giám sát và hội nhập kinh tế với Mỹ.
Trung Đông trong bản đồ lợi ích của Mỹ
Trong số 5 "lợi ích quốc gia cốt lõi" được xác định, có tới 3 lợi ích liên quan trực tiếp đến Trung Đông. Mỹ khẳng định mục tiêu ngăn chặn bất kỳ thế lực cạnh tranh nào thống trị khu vực, các nguồn tài nguyên dầu khí và các điểm nghẽn hàng hải.
Bên cạnh đó, các đối tác vùng Vịnh đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ chuỗi cung ứng và đảm bảo vị thế dẫn đầu của Mỹ về các công nghệ tương lai như trí tuệ nhân tạo (AI) và điện toán lượng tử. NDS cũng nhấn mạnh việc "chia sẻ gánh nặng", trong đó các thương vụ mua sắm quốc phòng lớn từ Israel và vùng Vịnh góp phần trực tiếp vào tham vọng tăng cường ngành sản xuất chiến lược của Mỹ.
Tầm nhìn của chính quyền Trump đối với Trung Đông được xây dựng trên bốn trụ cột cụ thể: Về Iran, làm suy yếu chiến lược và duy trì một Iran phi hạt nhân. Với Israel, xây dựng một đồng minh kiểu mẫu mạnh mẽ và an toàn. Về vùng Vịnh, thúc đẩy đầu tư, hợp tác năng lượng và kỹ thuật số. Về hội nhập, vượt qua chiến tranh hướng tới hội nhập khu vực thông qua việc mở rộng Hiệp định Abraham.
Dù ông Trump tự khắc họa mình là một "tổng thống hòa bình" với tuyên bố chấm dứt nhiều cuộc xung đột (như tại Gaza hay căng thẳng Israel - Iran), con đường dẫn đến hòa bình của Mỹ hiện có thể coi là sự pha trộn giữa cưỡng chế và đàm phán. NDS ca ngợi chiến dịch phá hủy chương trình hạt nhân của Iran như một minh chứng cho việc sử dụng vũ lực vẫn là một lựa chọn khả thi.
Đối tác và những thách thức mới
Tại khu vực, Israel được coi là đồng minh sẵn sàng tiến hành chiến tranh với sự hỗ trợ từ Mỹ. Thổ Nhĩ Kỳ được nhìn nhận tích cực như nhân tố định hình trật tự tại Syria thời hậu Assad.
Tuy nhiên, Iran vẫn nằm trong nhóm bốn mối quan ngại an ninh hàng đầu của Mỹ cùng với Trung Quốc, Nga và Triều Tiên. NSS và NDS lập luận rằng các lệnh trừng phạt và tấn công quân sự vào các lực lượng dân quân (Hamas, Hezbollah, Houthi) đã làm suy yếu Tehran đáng kể. Dù vậy, tài liệu chiến lược của Mỹ không đưa ra lời kêu gọi thay đổi chế độ hay sự cấp bách về một thỏa thuận hạt nhân mới.
Một điểm có thể gây xung đột lợi ích với các đối tác khu vực là cam kết của ông Trump về "thống trị năng lượng". Việc Mỹ giữ giá năng lượng toàn cầu ở mức thấp để phục vụ mục tiêu chiến lược có thể gây áp lực tài chính lên các nền kinh tế khu vực vốn phụ thuộc vào dầu mỏ, làm thu hẹp các dự án phát triển của họ.
Tóm lại, dù NSS và NDS cho thấy sự nhất trí cao giữa Mỹ và các đối tác Trung Đông (đặc biệt khi so với quan hệ căng thẳng giữa Washington và châu Âu), chuyên gia Salem lưu ý rằng các văn kiện này không ràng buộc được Tổng thống Trump. Chính sách đối ngoại của ông Trump vẫn mang đậm tính cá nhân, nghĩa là các chiến lược trên giấy tờ chỉ cho thấy xu hướng, chứ không nhất thiết dự báo được cách thức hoặc thời điểm của những bất ngờ tiếp theo.