Cuộc chiến tại Iran sẽ đi về đâu?

Không có dấu hiệu rõ ràng nào cho thấy một lối thoát ngoại giao khả thi, trong khi các động thái quân sự và tuyên bố chính trị từ các bên liên quan lại đang đẩy xung đột tiến gần hơn tới một giai đoạn leo thang nguy hiểm.

Đối với người dân Israel, hơn năm tuần qua là chuỗi ngày căng thẳng chưa từng có. Các đợt tấn công bằng tên lửa đạn đạo và tên lửa đạn chùm từ Iran buộc hàng triệu người phải thường xuyên tìm đến hầm trú ẩn. Những vụ thương vong hàng loạt đã khiến tâm lý xã hội bị bào mòn nghiêm trọng.

Tuy nhiên, xét trên bình diện chiến lược, cuộc chiến vẫn nằm trong khung thời gian dự kiến ban đầu của Washington, khoảng từ 4 đến 6 tuần. Điều này cho thấy các bên tham chiến đã chuẩn bị cho một chiến dịch không ngắn hạn, dù mức độ khốc liệt có thể vượt xa dự đoán.

Thủ tướng Benjamin Netanyahu giữ thái độ thận trọng khi không đưa ra mốc kết thúc cụ thể. Ông chỉ khẳng định chiến dịch đã “vượt quá nửa chặng đường” xét về các mục tiêu quân sự đề ra. Trong khi đó, Tổng thống Donald Trump lại thể hiện lập trường cứng rắn hơn, vừa thúc đẩy đàm phán, vừa liên tục đưa ra các tối hậu thư mang tính đe dọa.

Các nỗ lực đàm phán trực tiếp giữa Mỹ và Iran hiện gần như rơi vào bế tắc. Theo các nguồn tin trung gian, tiến trình thương lượng đã chạm tới “ngõ cụt”, không đạt được bước tiến đáng kể nào về ngừng bắn hay giảm leo thang. Dù ông Trump đã gia hạn thời hạn cho Iran thêm một lần nữa, ông vẫn cảnh báo sẽ giáng “đòn trừng phạt khốc liệt” nếu Tehran không chấp nhận thỏa thuận hoặc mở lại eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược của thế giới.

Sự thất bại của ngoại giao đang mở đường cho các lựa chọn quân sự quyết liệt hơn. Khi kênh đối thoại bị thu hẹp, các bên dường như ngày càng phụ thuộc vào sức mạnh quân sự để đạt được mục tiêu.

Trong giai đoạn đầu của cuộc chiến, đã tồn tại hai kỳ vọng được xem là “lối thoát nhanh” cho xung đột, nhưng đến nay đều tỏ ra thiếu thực tế. Thứ nhất là khả năng chế độ Iran suy yếu hoặc sụp đổ từ bên trong. Israel nhiều lần khẳng định đã xuất hiện “những vết nứt” trong hệ thống quyền lực tại Tehran. Tuy nhiên, các đánh giá tình báo Mỹ lại cho thấy điều ngược lại: chính quyền Iran vẫn duy trì được sự ổn định tương đối, thậm chí lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo còn củng cố quyền lực trong bối cảnh chiến tranh.

Thứ hai là giả định Iran sẽ sớm cạn kiệt năng lực tấn công. Dù Mỹ và Israel đã phá hủy hàng trăm bệ phóng và tên lửa, Iran vẫn còn kho dự trữ đáng kể. Theo ước tính, nước này vẫn sở hữu hơn 1.000 tên lửa có thể sử dụng, đủ để duy trì áp lực quân sự trong thời gian dài.

Đáng chú ý, Iran còn cho thấy khả năng phục hồi nhanh chóng. các bệ phóng ngầm bị phá hủy có thể được đào lên và tái sử dụng trong thời gian ngắn. Điều này khiến mọi nỗ lực “làm suy yếu nhanh” đối phương trở nên kém hiệu quả hơn dự kiến.

Trong bối cảnh đó, giới quan sát nhận định cuộc chiến đang tiến dần tới một giai đoạn leo thang mới - có thể là giai đoạn quyết định. Một trong những lựa chọn hàng đầu của Mỹ là tấn công trực diện vào hạ tầng năng lượng của Iran, bao gồm các nhà máy điện, cơ sở dầu khí và đặc biệt là đảo Kharg - nơi đóng vai trò huyết mạch trong xuất khẩu dầu của Tehran.

Tổng thống Trump đã đưa ra những tuyên bố rất cụ thể về kế hoạch này, cho thấy khả năng hành động quân sự không còn là giả định mà đang trở thành phương án thực tế.

Israel cũng được cho là sẵn sàng tham gia các đòn đánh này, nhưng vẫn đang chờ tín hiệu chính thức từ Washington. Sự phối hợp Mỹ - Israel trong các chiến dịch trước đó cho thấy nếu quyết định được đưa ra, quy mô tấn công có thể rất lớn.

Một kịch bản khác là Mỹ và Israel có thể đơn phương tuyên bố kết thúc chiến dịch sau khi gây thiệt hại đáng kể cho Iran, qua đó xây dựng hình ảnh chiến thắng về mặt chính trị và quân sự.

Tuy nhiên, các kịch bản trên đều đối mặt với những thách thức nghiêm trọng. Trước hết, Iran không nhất thiết phải tuân theo “luật chơi” của đối phương. Ngay cả khi Mỹ và Israel tuyên bố kết thúc chiến dịch, Tehran vẫn có thể tiếp tục tấn công, nhằm chứng minh rằng họ không bị khuất phục. Điều này sẽ làm suy yếu mọi tuyên bố chiến thắng từ phía Washington.

Quan trọng hơn, vấn đề kiểm soát eo biển Hormuz vẫn là điểm nóng chiến lược. Nếu Iran duy trì quyền kiểm soát thực tế tại đây, họ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến dòng chảy năng lượng toàn cầu - một yếu tố mà Mỹ khó có thể chấp nhận.

Washington được cho là đã chuẩn bị các phương án quân sự để giành lại quyền kiểm soát, bao gồm triển khai lực lượng trên bộ nhằm chiếm giữ các vị trí chiến lược như đảo hoặc một phần bờ biển Iran. Tuy nhiên, việc đưa quân vào chiến trường sẽ làm gia tăng nguy cơ xung đột trực tiếp quy mô lớn. Iran có thể tập trung hỏa lực để tấn công lực lượng đổ bộ, và bất kỳ tổn thất lớn nào cũng có thể kéo theo phản ứng quân sự mạnh hơn từ Mỹ.

Một yếu tố khác khiến cục diện trở nên phức tạp là số urani làm giàu cao của Iran, ước tính khoảng 440 kg, hiện được cho là nằm dưới đống đổ nát của các cơ sở hạt nhân từng bị tấn công. Nếu số vật liệu này vẫn nằm trong tay Iran, nguy cơ nước này tái khởi động chương trình vũ khí hạt nhân trong tương lai là hoàn toàn có thể xảy ra.

Tổng thống Trump cho rằng Mỹ có thể giám sát chặt chẽ bằng vệ tinh và sẵn sàng tấn công nếu phát hiện dấu hiệu đáng ngờ. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp mang tính răn đe, không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ.

Một phương án khác là triển khai lực lượng đặc nhiệm để thu hồi urani. Song, đây là chiến dịch cực kỳ phức tạp và nguy hiểm: cần đưa lực lượng lớn vào sâu trong lãnh thổ đối phương, xử lý khối lượng vật liệu trong điều kiện chiến sự, đồng thời đối mặt với các cuộc tấn công từ Iran.

Nhìn về phía trước, khả năng giảm leo thang trong ngắn hạn là rất thấp. Các yếu tố then chốt - từ bế tắc ngoại giao, năng lực quân sự còn nguyên vẹn của Iran, cho đến các lợi ích chiến lược xung đột - đều đang đẩy cuộc chiến theo hướng ngược lại. Dù Iran có thể chịu tổn thất nặng nề hơn về kinh tế và hạ tầng, điều đó không đồng nghĩa với việc họ sẽ chấp nhận thất bại. Ngược lại, trong nhiều trường hợp lịch sử, các quốc gia bị dồn ép lại càng có xu hướng phản kháng mạnh mẽ hơn.

Tuần thứ 6 của cuộc chiến vì vậy không chỉ là một cột mốc thời gian, mà còn có thể là điểm khởi đầu của một giai đoạn nguy hiểm hơn – nơi các quyết định quân sự và chính trị mang tính bước ngoặt sẽ định hình cục diện khu vực Trung Đông trong nhiều năm tới.