Lợi thế cảng biển tạo động lực phát triển mới cho TP Hồ Chí Minh

Lợi thế tổng hợp

Sau hợp nhất, TP Hồ Chí Minh bước vào giai đoạn tái định vị vai trò trung tâm logistics cấp vùng và quốc gia, với không gian phát triển rộng hơn, khả năng kết nối đa phương thức tốt hơn và dư địa hình thành các cụm logistics – cảng biển – công nghiệp – đô thị quy mô lớn. Thành phố hội tụ các điều kiện thuận lợi để phát triển với khu vực trung tâm mạnh về thương mại, dịch vụ và logistics quốc tế; khu vực công nghiệp tập trung về chế biến, chế tạo; cùng khu vực ven biển có thế mạnh về cảng nước sâu.

Trong bối cảnh mới, không gian phát triển của TP Hồ Chí Minh được mở rộng từ đô thị trung tâm sang quy mô vùng đô thị và hướng biển. Sự hình thành cụm cảng Cái Mép - Thị Vải, cảng Hiệp Phước, sân bay Long Thành cùng hệ thống hạ tầng kết nối liên vùng tạo điều kiện để Thành phố tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, thu hút đầu tư chất lượng cao và phát triển các ngành có giá trị gia tăng lớn.

Theo ông Phạm Ngọc Tuấn, Trưởng Khoa Quy hoạch Trường Đại học Kiến Trúc TP. Hồ Chí Minh, kinh tế biển đang trở thành một trong những động lực phát triển mới của Thành phố trong bối cảnh hội nhập quốc tế và tái cấu trúc không gian vùng. Với lợi thế tiếp cận Biển Đông thông qua hệ thống sông Sài Gòn – Đồng Nai và cụm cảng Cái Mép – Thị Vải, TP Hồ Chí Minh có điều kiện thuận lợi để phát triển các ngành logistics, cảng biển, thương mại quốc tế, dịch vụ hàng hải và kinh tế ven biển. Sự hình thành các hành lang kinh tế hướng biển không chỉ mở rộng không gian phát triển của thành phố mà còn tăng cường khả năng kết nối với các trung tâm kinh tế trong khu vực châu Á – Thái Bình Dương.

Hệ thống cảng của thành phố sau hợp nhất có tổng công suất khoảng 17,4 triệu TEU năm 2025, tăng từ 15,7 triệu TEU năm 2021, tương ứng tốc độ tăng trưởng bình quân khoảng 3%/năm, chủ yếu nhờ mở rộng công suất tại các cảng hiện hữu và đưa vào khai thác các dự án mới như Phước An và Gemalink giai đoạn 2. Cảng biển TP Hồ Chí Minh đóng vai trò trung tâm tiếp nhận và phân phối hàng hóa nội vùng, trong khi Cái Mép - Thị Vải là cửa ngõ xuất khẩu và kết nối trực tiếp với các tuyến vận tải biển quốc tế.

Năm 2025, hàng hóa thông qua cảng biển đạt khoảng 351,6 triệu tấn, trong đó hàng container đạt khoảng 13,9 triệu TEU, tăng khoảng 10% so với năm 2024. Riêng cụm cảng Cái Mép - Thị Vải tiếp tục giữ vai trò cửa ngõ container quan trọng của cả nước; đạt sản lượng hàng hóa khoảng 7,6 triệu TEU, chiếm trên 30% tổng sản lượng container cả nước.

Theo các chuyên gia, cụm cảng Cái Mép - Thị Vải sở hữu nhiều lợi thế vượt trội về điều kiện tự nhiên và hạ tầng, tạo sức hấp dẫn đối với các hãng tàu quốc tế. Khu vực này đã thu hút được sự hiện diện của hầu hết các hãng tàu lớn nhất thế giới. Trong đó, Gemalink là một trong 19 cảng biển trên thế giới có khả năng tiếp nhận tàu container siêu trọng tải tới 250.000 tấn (khoảng 24.000 TEU); qua đó cho thấy năng lực tiếp nhận tàu siêu trọng tải của cụm cảng Cái Mép - Thị Vải, tạo nền tảng tiếp tục thu hút các hãng tàu lớn và phát triển cảng trung chuyển quốc tế.

Ông Cao Hồng Phong, Phó Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Cảng Cái Mép Gemadept - Terminal Link cho biết, cảng đang nâng cao năng lực cầu bến, đồng bộ thiết bị và đầu tư hạ tầng công nghệ nhằm sẵn sàng đón làn sóng dịch chuyển nguồn hàng trung chuyển về Cái Mép - Thị Vải giai đoạn 2026 - 2030, góp phần đưa TP Hồ Chí Minh trở thành một trong những trung tâm cảng cửa ngõ quan trọng trên các tuyến hàng hải quốc tế.

Các chuyên gia cho rằng, không gian phía Nam và Đông Nam gắn với Nhà Bè, Hiệp Phước, Cần Giờ, Cái Mép - Thị Vải, Phú Mỹ và Vũng Tàu cần được tổ chức thành cực cảng biển, logistics quốc tế, thương mại tự do, năng lượng và kinh tế hàng hải. Đây là lợi thế chiến lược tạo khác biệt của TP Hồ Chí Minh mới so với nhiều đô thị trong khu vực. 

Nếu được kết nối tốt với hệ thống đường vành đai, cao tốc, đường sắt hàng hóa, đường thủy và sân bay Long Thành, khu vực này có thể trở thành cửa ngõ giao thương quốc tế của Việt Nam, không chỉ phục vụ xuất nhập khẩu mà còn phát triển các dịch vụ hàng hải, tài chính thương mại, bảo hiểm, kho vận, phân phối và công nghiệp gắn với cảng.

Ưu tiên cho hạ tầng logistics

Nghị quyết số 09-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển TP Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới, xác định phát triển mạnh kinh tế biển theo hướng đa ngành, hiện đại và bền vững, tập trung vào cảng biển, logistics và dịch vụ hàng hải quốc tế. Nghị quyết cũng nhấn mạnh hình thành các trung tâm tài chính, logistics tầm khu vực và quốc tế; thành lập và phát triển khu thương mại tự do kết nối các trung tâm liên vùng về logistics, các cụm cảng, cảng trung chuyển quốc tế và sân bay hàng hóa. 

Hiện UBND TP Hồ Chí Minh đã giao các sở ngành lồng ghép các mục tiêu, nhiệm vụ, dự án ưu tiên phục vụ phát triển xuất nhập khẩu, logistics, hạ tầng kho bãi, trung tâm logistics vào kế hoạch đầu tư công trung hạn và hàng năm. Thành phố sẽ ưu tiên xúc tiến xuất khẩu, phát triển hạ tầng logistics; đồng thời đầu tư nâng cấp, phân định chức năng và chuyển đổi mô hình hệ thống cảng vệ tinh, các cảng dọc sông Sài Gòn và các cảng cạn (ICD), hình thành chuỗi logistics liên vùng.

Song song đó, Thành phố sẽ nghiên cứu phát triển mạng lưới trung tâm logistics, cảng cạn, bến bãi và điểm trung chuyển hàng hóa trọng điểm; thúc đẩy vận tải đa phương thức, vận tải container, vận tải thủy nội địa gắn với vùng Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long nhằm giảm chi phí, thời gian vận chuyển cho doanh nghiệp. 

Cụ thể hóa định hướng này, TP Hồ Chí Minh xác định phát triển kinh tế biển trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, trong đó đặc biệt chú trọng phát triển cụm cảng - logistics thông minh tại Cái Mép - Thị Vải - Cần Giờ theo mô hình siêu cảng số và hệ thống logistics tích hợp, vận hành bằng dữ liệu lớn nhằm tối ưu chuỗi cung ứng, giảm phát thải.

Thành phố cũng tiếp tục đầu tư hệ thống cảng vệ tinh Cát Lái, Tân Cảng - Phú Hữu, Tân Cảng - Hiệp Phước, cảng Sài Gòn và cụm cảng cạn (ICD) tại khu vực Phú Mỹ, Tân Thành để hình thành chuỗi logistics liên vùng.

Cực cảng biển, thương mại tự do phía Nam và năng lượng gồm Cần Giờ, Cái Mép, Thị Vải, Phú Mỹ, Long Sơn và các đầu mối cảng biển, logistics liên quan có chức năng chính là cảng trung chuyển quốc tế, khu thương mại tự do, logistics toàn cầu, kinh tế hàng hải, công nghiệp năng lượng và dịch vụ cảng. Trọng tâm là giảm chi phí giao dịch xuyên biên giới, tăng tốc độ lưu chuyển hàng hóa, thu hút doanh nghiệp logistics, công nghiệp nhẹ, thương mại điện tử, kho ngoại quan, chuỗi lạnh, dịch vụ bảo hiểm và tài chính thương mại. 

Về hạ tầng, dịch vụ logistics, TP Hồ Chí Minh đặt mục tiêu tỷ lệ xuất khẩu trực tiếp qua cảng biển, cảng hàng không, ga đường sắt và ICD thuộc thành phố đạt trên 80% khi các dự án hạ tầng kết nối liên vùng (cụm cảng Cái Mép – Thị Vải, sân bay Long Thành, các tuyến vành đai và cao tốc liên kết) đạt mốc vận hành theo kế hoạch.

Mục tiêu đến năm 2030, tốc độ tăng trưởng doanh thu dịch vụ logistics của doanh nghiệp Thành phố đạt 13% - 16% mỗi năm và tỷ trọng đóng góp của ngành dịch vụ logistics vào GRDP đạt 8 - 10%; giảm tỷ lệ chi phí logistics so với GRDP của Thành phố xuống mức 11% - 14%. Hình thành Trung tâm tài chính quốc tế, các khu thương mại tự do thế hệ mới gắn với phát triển các trung tâm logistics thông minh, hiện đại, các cụm cảng trung chuyển quốc tế và sân bay hàng hoá.

Đánh giá về tầm quan trọng chiến lược của hạ tầng cảng biển, ông Đỗ Thiên Anh Tuấn, giảng viên Trường Chính sách Công và Quản lý (Đại học Fulbright Việt Nam), cho rằng nếu không có hệ thống cảng Cái Mép - Thị Vải, tình trạng tắc nghẽn hạ tầng tại các cụm cảng của TP Hồ Chí Minh sẽ trở nên nghiêm trọng. Vì vậy, Thành phố cần tập trung đầu tư đồng bộ hạ tầng kết nối và hệ thống logistics để phát huy tối đa lợi thế của cụm cảng này.

Theo ông, trong chiến lược phát triển dài hạn, Cái Mép - Thị Vải không nên chỉ được định vị là cảng cửa ngõ lưu thông hàng hóa mà cần hướng tới trở thành cảng trung chuyển quốc tế, tạo động lực nâng cao năng lực cạnh tranh của TP Hồ Chí Minh và cả vùng.

Sau hợp nhất, lợi thế cảng biển của TP Hồ Chí Minh không chỉ nằm ở quy mô hệ thống cảng mà còn ở khả năng kết nối liên vùng và mở rộng không gian phát triển hướng biển. Đầu tư đồng bộ hạ tầng logistics, cảng biển và các hành lang vận tải sẽ là nền tảng để Thành phố phát huy vai trò cửa ngõ biển, hướng tới trở thành trung tâm logistics của khu vực.