Dù nhiệt độ ngoài trời có thể lên tới hơn 40 độ C nhưng những diêm dân làng muối Tam Hòa vẫn đang "phơi mình" giữa nền trời xanh ngắt, trong vị mặn chát của nước biển và màu trắng tinh của muối để mưu sinh.
Bán mặt cho đất, bán lưng cho trời
Cánh đồng muối Tam Hòa, xã Hoa Lộc, tỉnh Thanh Hóa có tuổi đời gần 300 năm và cũng là một trong những cánh đồng muối hiếm hoi còn tồn tại ở Thanh Hóa cho tới bây giờ. Vụ muối ở Tam Hòa thường bắt đầu từ tháng 4 đến tháng 8. Để làm ra được những hạt muối trắng ngần, diêm dân Hoa Lộc thường bắt đầu công việc từ sáng sớm đến chiều tối.
Giữa cái nắng trưa oi ả, từng cơn gió kéo theo cái nóng hầm hập, vị mặn chát của biển phả thẳng vào mặt, bà Phạm Thị Thơm, đội 2 Tam Hòa, xã Hoa Lộc vẫn miệt mài trên ruộng muối. Bà Thơm cho biết để làm ra được hạt muối, diêm dân phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ, công đoạn nào cũng vất vả, tốn công sức. Bắt đầu từ việc chuẩn bị ruộng, be bờ, dẫn nước mặn từ ao chạt, phơi cát, ngâm cát đợi đến khi nước lắng, lọc nước để múc nước vào sân phơi. Và chỉ cần phơi nắng đủ một ngày là những hạt muối kết tinh trắng ngần dần hiện ra trong từng ô xi măng. Muối được diêm dân dùng bàn cào vun lên từng đống, lấp lánh dưới ánh nắng chiều. Thời tiết thuận lợi thì trung bình mỗi ngày, 1 gia đình 2 người có thể làm ra từ 1-2 tạ muối, với giá bán tại ruộng muối là 2.500 đồng/1 kg.
Bà Phạm Thị Thơm, đội 2, thôn Tam Hòa, xã Hoa Lộc, Thanh Hóa cho biết: “Nghề làm muối vất vả, “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời” nhưng đây là nghề cha ông truyền lại cũng là nguồn thu nhập chính nên dù vất vả 2 ông bà nhà tôi vẫn không thể bỏ nghề. Năm nay giá muối không được như mọi năm, ngày nắng to như hôm nay thì 2 ông bà nhà tôi có thể làm được 2 tạ muối, chỉ mong giá muối cao hơn để bù lại sự vất vả, nhọc nhằn của người làm muối”.
Hiện tại, xã Hoa Lộc có 2 cánh đồng muối là Trương Xá và Nam Tiến với gần 400 hộ dân bó với nghề làm muối trên diện tích gần 30ha.
Sau nhiều giờ chang dưới ánh nắng trời, những ô ruộng mới buổi sáng còn là nước biển, đến giữa giờ chiều đã kết tinh thành những hạt lấp lánh. Đây cũng là thời điểm diêm dân hối hả bắt tay vào công đoạn thu hoạch muối. Từng ô muối trắng tinh được diêm dân gom lại thành những đống nhỏ hình chóp nón. Vào những ngày nắng 39 - 40 độ C, dù cánh đồng muối bốc lên hơi mặn và cái nóng như rang phả vào mặt nhưng diêm dân Tam Hòa vẫn kiên trì bám trụ, đổ mồ hôi trên ruộng muối.
Ông Vũ Văn Nghiêm, thôn Tam Hòa, xã Hoa Lộc, Thanh Hóa khẳng định: Trái ngược với phần lớn các ngành nghề khác, nắng gắt, số ngày nắng kéo dài luôn là niềm mong mỏi của diêm dân trên những cánh đồng muối. Làm muối vất vả lắm, sáng đi từ 2, 3 giờ sáng, 7 giờ tối mới về thế nhưng không mấy ai bỏ nghề.
Nghề muối phụ thuộc vào thời tiết, nên trong suốt thời gian mùa vụ, nhất là vào những ngày nắng to, nhiệt độ ngoài trời có thể lên tới hơn 40 độ C nhưng những diêm dân nơi đây vẫn đang "phơi mình" giữa nền trời xanh ngắt, trong vị mặn chát của nước biển và màu trắng tinh của muối để mưu sinh. Dù vất vả là vậy, nhưng thu nhập từ nghề muối lại rất bấp bênh, giá muối lên xuống theo thị trường, lúc cao chỉ 2.500 đồng/kg, lúc thấp chỉ còn 800-1.200 đồng/kg.
Giữ gìn nghề muối trăm năm
Điều dễ nhận thấy khi đến làng muối Tam Hòa đó là hầu hết những người còn bám trụ với nghề làm muối ở Hoa Lộc hiện nay đều là những người nông dân tuổi đã ngoại tứ tuần.
Hiện tại, xã Hoa Lộc có 2 cánh đồng muối là Trương Xá và Nam Tiến với gần 400 hộ dân gắn bó với nghề làm muối trên diện tích gần 30 ha, trong đó Hợp tác xã muối Tam Hòa có hơn 80 thành viên. Bà con diêm dân ở đây chủ yếu sản xuất muối thô bằng phương pháp phơi cát. Quy trình này tận dụng khả năng hấp thụ nhiệt của cát để làm bay hơi nước biển. Đầu tiên, cát được ngâm nước biển rồi phơi dưới ánh nắng mặt trời để tạo "cát mặn".
Tiếp đó, nước biển được đổ qua lớp cát này để thu được “nước chạt” có độ mặn cao. “Nước chạt” lại được phơi trên các ruộng muối (thường là các ô xi măng hay ô kết tinh) để bay hơi nước, kết tinh thành muối hạt. Hạt muối biển tự nhiên, ngon, chất lượng ngoài đặc trưng thổ nhưỡng từng vùng sẽ phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm làm muối của diêm dân trong việc canh nắng, canh hướng gió, hệ thống lọc và kết tinh.
Điều dễ nhận thấy khi đến làng muối Tam Hòa đó là hầu hết những người còn bám trụ với nghề làm muối ở Hoa Lộc hiện nay đều là những người nông dân tuổi đã ngoài tứ tuần. Bên cạnh đó, cơ sở hạ tầng phục vụ cho sản xuất đã xuống cấp dẫn đến chất lượng và sản lượng muối bị ảnh hưởng. Hơn nữa, bà con diêm dân nơi đây vẫn sản xuất muối theo phương pháp truyền thống nên năng suất và chất lượng sản phẩm không theo kịp với nhu cầu của thị trường, dẫn đến hiệu quả kinh tế thấp.
Muối được diêm dân vun lên thành từng đống, lấp lánh dưới ánh nắng.
Ông Vũ Văn Nghiêm, thôn Tam Hòa, xã Hoa Lộc, Thanh Hóa cho biết: “Thu nhập thấp, làm hoàn toàn bằng phương pháp thủ công và phụ thuộc vào thời tiết nên lớp trẻ hiện nay không mặn mà với nghề truyền thống của cha ông. Trên cánh đồng muối bây giờ chỉ còn bóng dáng của những người già. Mong muốn của diêm dân là có nhiều nguồn tiêu thụ tại ruộng, giá muối tăng lên để có thể tiếp tục duy trì nghề.”
Đồng hành với diêm dân duy trì và phát triển nghề muối truyền thống, ngay từ những tháng đầu năm 2026, Hợp tác xã muối Tam Hòa đã huy động nhân dân ra quân làm thủy lợi nội đồng, tu sửa, thay vá hơn 300 ô kết tinh, nạo vét trên 2.000 m3 đất mương cấp 1, cấp 2, đồng thời tổ chức hàng chục giờ máy đào đắp hệ thống kênh mương bị dâng dột ở bờ vùng, bờ thửa, bờ hồ bảo đảm cho việc tích trữ nước mặn phục vụ cho sản xuất.
Ông Lê Văn Kiên, Giám đốc Hợp tác xã muối Tam Hòa, xã Hoa Lộc, tỉnh Thanh Hóa khẳng định: Muối phơi cát Tam Hòa được đánh giá là giàu khoáng magie, i-ốt tự nhiên, có vị mặn dịu và chút đắng nhẹ ở hậu vị. Hiện, muối Tam Hòa đang được bán cho các đơn vị chế biến nước mắm trên địa bàn và các tỉnh, thành bạn. Hợp tác xã luôn khuyến khích bà con tận dụng những ngày nắng, vệ sinh đồng ruộng, tăng gia sản xuất. Để giữ gìn nghề truyền thống, tạo được bước đột phá mới cho lĩnh vực diêm nghiệp, giúp diêm dân nâng cao thu nhập, mong các cấp chính quyền quan tâm đầu tư thêm cơ sở hạ tầng cho bà con nghề muối, hỗ trợ làm ô, chạc, hệ thống thủy lợi… Hợp tác xã muối Tam Hòa cũng mong muốn nhà nước có chính sách đầu tư khu làm muối tại trung tâm thôn Tam Hòa, hỗ trợ bà con đổi mới phương thức sản xuất, mở rộng thị trường muối, tăng giá trị sản phẩm.
Vất vả là vậy, nhưng thu nhập từ nghề muối lại rất bấp bênh, giá muối lên xuống theo thị trường, lúc cao chỉ 2.500 đồng/kg, lúc thấp chỉ còn 800 - 1.200 đồng/kg.
Bằng sự chăm chỉ và tình yêu với nghề, những người “tranh mưa, cướp nắng” ở đồng muối Tam Hòa vẫn ngày ngày chắt chiu tinh túy của biển cả để mưu sinh và gìn giữ nghề truyền thống. Dù còn nhiều khó khăn, họ vẫn lạc quan, bền bỉ gắn bó với hạt muối mặn, bởi nghề làm muối đã giúp nhiều gia đình nơi đây ổn định cuộc sống và nuôi con cái ăn học trưởng thành.