Không để ngoại ngữ trở thành gánh nặng thi cử

Áp lực từ rào cản bằng cấp

Khoảng 10 năm trở lại đây, xu hướng sử dụng chứng chỉ ngoại ngữ để miễn thi tốt nghiệp trung học phổ thông, xét tuyển đại học trở nên phổ biến. Đối với hệ thống đào tạo sau đại học, các loại bằng cấp này thậm chí còn là điều kiện bắt buộc để học viên được tốt nghiệp. Với mục tiêu nâng cao năng lực quốc tế của sinh viên, mở ra cơ hội việc làm tốt trong môi trường toàn cầu, nhưng khi triển khai vào thực tế, quy định này lại vô tình tạo ra một gánh nặng tâm lý, đồng thời nảy sinh những phương thức học tập mang tính đối phó.

Với nhiều học viên không chịu rèn luyện, trau dồi khả năng trong quá trình học tập, những chứng chỉ ngôn ngữ dường như trở thành thách thức không nhỏ. Chị Nguyễn Anh Hoa, hiện đang là học viên cao học tại một trường đại học trên địa bàn Thành phố Hà Nội, từng rơi vào cảnh lao đao vì tấm bằng ngoại ngữ. Để bảo vệ khóa luận tốt nghiệp, chị Anh Hoa bắt buộc phải có chứng chỉ ngoại ngữ đạt mức B2 trở lên. Trước yêu cầu của nhà trường, tin theo những lời mời chào của các trung tâm tiếng Anh trên mạng, chị Anh Hoa đã đăng ký một khóa học ôn thi chứng chỉ tiếng Anh Aptis có tên “Aptis Easy - 3 Tuần Chinh Phục Chứng Chỉ B1 B2 C Aptis ESOL” theo hình thức trực tuyến. Trung tâm hứa hẹn trong quá trình học sẽ cung cấp loạt bộ đề và cam kết đề thi sẽ rơi vào một trong những bộ đề đã cho. Thậm chí, với một số bài, đề ôn tập còn hướng dẫn từ khoá để dễ ghi nhớ. Có đề còn ghi chú rõ ràng, với cùng một nội dung nhưng nếu giọng đọc là nam sẽ là một đáp án khác, giọng nữ đọc sẽ là một đáp án khác.

Chị Anh Hoa dành nhiều ngày để ghi nhớ đáp án, thậm chí trước ngày thi, chị còn thức trắng đêm để học thuộc lòng. Đến khi đứng làm thủ tục trước cửa phòng thi, trao đổi với các thí sinh khác, chị Anh Hoa mới vỡ lẽ rằng bộ đề thi đã bị đổi, không còn giống những gì bản thân đã học thuộc. Không ngoài dự đoán, chị Anh Hoa đã không đạt được số điểm như kỳ vọng và phải thi lại. Khi được hỏi về tính thực chất của tấm bằng ngoại ngữ nếu như mọi chuyện diễn ra suôn sẻ, chính chị Anh Hoa cũng thở dài thừa nhận vì đã quá tuổi học tập, cộng với việc hổng kiến thức nền từ lâu, nên để đạt mức điểm chuẩn theo đúng thực tế là rất khó.

Khác với chị Anh Hoa, em Nguyễn Công Quốc Trung, hiện là học sinh lớp 11, xã Phúc Thịnh, Hà Nội, đang dồn sức cho mục tiêu đạt chứng chỉ IELTS với số điểm 8.0. Em Quốc Trung cho biết kỳ thi đại học sắp tới vô cùng khó khăn. Việc có được chứng chỉ IELTS với số điểm tốt vào thời điểm này rất có lợi cho học sinh khi được miễn thi tốt nghiệp THPT môn tiếng Anh, ưu tiên xét tuyển...

Dù còn một năm nữa mới đến kỳ thi đại học, em Quốc Trung đã phải dồn lực để đạt chứng chỉ trước khi năm học lớp 12 bắt đầu bởi những học sinh cuối cấp như em còn phải ôn tập kiến thức văn hóa vững vàng cũng như chuẩn bị cho các kỳ thi Đánh giá năng lực. Em Quốc Trung chia sẻ, trong khối em đã có nhiều bạn bỏ dở việc học lấy chứng chỉ IELTS vì không cân bằng được những môn học chính khoá, rất mất công ôn tập từ đầu. Dù kiên trì với định hướng ban đầu nhưng trước khối lượng học tập lớn cộng với áp lực thành tích từ bạn bè đồng trang lứa, có những đêm, Quốc Trung chỉ có thể ngủ 4 tiếng để hoàn thành xong khối lượng lớn bài vở cho ngày hôm sau.

Thực trạng này còn bộc lộ sự bất bình đẳng trong tiếp cận giáo dục giữa các vùng miền. Trong khi học sinh thành thị dễ dàng tìm đến các trung tâm uy tín, thì trẻ em ở nông thôn, vùng sâu, vùng xa lại thiếu thốn điều kiện học tập tiên tiến. Cuộc chạy đua chứng chỉ vì thế vô tình tạo ra khoảng cách lớn về cơ hội trúng tuyển giữa những thí sinh có điều kiện kinh tế khác nhau. Sự thương mại hóa giáo dục qua các khóa học giá cao cũng khiến nhiều phụ huynh rơi vào cảnh tiền mất tật mang. Khi chứng chỉ trở thành mục tiêu, niềm vui của việc khám phá một ngôn ngữ mới dường như bị thay thế bằng nỗi lo sợ trượt chân trong các kỳ tốn kém.

Có thể thấy, việc đặt ra tiêu chuẩn ngoại ngữ là cần thiết nhưng nếu không có lộ trình phù hợp, điều này sẽ trở thành một rào cản khắc nghiệt. Sự mệt mỏi của người học và những biến tướng của các trung tâm luyện thi là hồi chuông cảnh báo về tính thực chất của các kỳ thi hiện nay.

Xây dựng nền tảng thực chất

Trước những bất cập của cuộc chạy đua chứng chỉ, việc chú trọng vào kết quả điểm số ngắn hạn cần được thay thế bằng một lộ trình học tập dài hơi, nơi người học được phát triển toàn diện các kỹ năng. Ngôn ngữ nên được coi là một công cụ để tư duy và làm việc, chứ không phải là một món đồ trang sức để làm đẹp hồ sơ.

Ths. Nguyễn Phương Mai, giáo viên tự do chuyên ôn luyện các chứng chỉ ngoại ngữ, chia sẻ rằng việc chú trọng học ngoại ngữ mang đến nhiều ưu thế cho học sinh, sinh viên, nhưng cũng sẽ ảnh hưởng tới chương trình học các môn văn hóa khác nếu không phân bổ thời gian hợp lý. Việc quá chú trọng lấy chứng chỉ bằng cách học thuộc, học mẹo, học chiến thuật để đối phó bài thi theo hướng ngắn hạn thay vì xây dựng nền tảng vững chắc sẽ phát sinh nhiều hệ luỵ kéo theo. Học sinh sẽ thiếu kiến thức thực chất, liên tục gặp khó khăn khi đối mặt với dạng bài mới vì không có nền tảng, phải mệt mỏi chạy theo ôn tập mỗi khi chứng chỉ cũ hết hạn. Hơn nữa, việc này dẫn đến những đánh giá sai lệch khi ứng tuyển trường, xét du học hay xin việc. Khi không có năng lực thực chất, chính người cầm chứng chỉ cũng sẽ bị ngợp trước môi trường mà trình độ bản thân chưa đạt đến. Cô giáo cũng khuyến khích người học nên dành thời gian rèn luyện đủ bốn kỹ năng để thực sự làm chủ ngôn ngữ, từ đó tự tin ứng dụng vào chuyên môn thay vì chỉ học để đi thi.

Dưới góc độ của một người quản lý giáo dục, GS. TS. Nguyễn Hòa, Chủ tịch Hội đồng khoa học và đào tạo, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết, nâng cao năng lực ngoại ngữ cho học sinh, sinh viên hiện nay là một vấn đề cấp thiết, được thể hiện qua các quyết định của Thủ tướng Chính phủ như 2371/QĐ-TTg về phê duyệt Đề án “Đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học giai đoạn 2025 - 2035, tầm nhìn đến năm 2045” và 2732/QĐ-TTg về Phê duyệt Đề án “Tăng cường dạy và học ngoại ngữ giai đoạn 2025 - 2035, định hướng đến năm 2045”. Theo giáo sư, tiếng Anh nên được coi là một nguồn lực, một nguồn vốn để phát triển toàn diện, không nên nhìn nhận tiếng Anh như một môn học để thi cử mà nên mở rộng không gian sử dụng. Trong đó, có thể kể đến tích hợp việc dạy nội dung với ngôn ngữ tiếng Anh.

Tuy nhiên, với mỗi thay đổi, cũng cần cân nhắc và sửa đổi sao cho phù hợp với môi trường giáo dục hiện thời. Nhìn vào trường hợp của Indonesia, quốc gia này từng sử dụng mô hình dạy học bằng tiếng Anh môn khoa học và toán từ năm 2006 nhưng đến năm 2013 phải dừng lại vì lo ngại ảnh hưởng đến bản sắc dân tộc, có khả năng hạ thấp vai trò ngôn ngữ mẹ đẻ. Hay với Malaysia, vào năm 2003, quốc gia này cũng ứng dụng mô hình tương tự nhưng đến năm 2012 cũng phải ngừng lại vì học sinh không nắm được nội dung môn học.

Sự thay đổi trong cách thi cử và đánh giá năng lực tại các trường đại học cũng cần hướng tới tính thực chất, tránh việc tuyệt đối hóa các chứng chỉ quốc tế mà bỏ qua các yếu tố năng lực khác của sinh viên. Một hệ sinh thái giáo dục công bằng là nơi mọi học sinh, dù ở nông thôn hay thành thị, đều có cơ hội rèn luyện ngôn ngữ theo khả năng và nhu cầu thực tế của mình.

Bên cạnh nỗ lực của Nhà nước, sự chủ động của người học đóng vai trò quyết định trong việc xóa bỏ vấn nạn chạy đua bằng cấp. Việc xây dựng một thói quen tự học hằng ngày thông qua các kênh thông tin, sách báo sẽ giúp nền tảng kiến thức được bồi đắp một cách tự nhiên. Khi được đặt đúng vị trí là nhịp cầu kết nối tri thức, ngôn ngữ sẽ trở thành sức mạnh nội sinh giúp con người vươn xa. Những tấm bằng ngoại ngữ sẽ thực sự có giá trị khi đại diện cho năng lực trí tuệ thực chất, góp phần xây dựng một thế hệ bản lĩnh và tự tin trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.