Nhiều ý kiến tại diễn đàn cho rằng, trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, việc kiến tạo một mô hình tăng trưởng mới dựa trên dữ liệu và trí tuệ nhân tạo (AI) không chỉ là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết đối với Việt Nam.
Mô hình tăng trưởng mới từ dữ liệu và AI
Phát biểu khai mạc, PGS.TS Nguyễn Đức Minh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhấn mạnh, thế giới đang bước vào giai đoạn phát triển bùng nổ của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây không chỉ là xu hướng mang tính tất yếu, mà đã trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia.
Quang cảnh diễn đàn.
Thực tế cho thấy, những nền kinh tế nhanh chóng tận dụng thành tựu khoa học công nghệ đã tạo ra những bước nhảy vọt về năng suất và chất lượng tăng trưởng. Ngược lại, các quốc gia chậm thích ứng đang phải đối mặt với nguy cơ tụt hậu, bị bỏ lại phía sau trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Trong bối cảnh đó, các chuyên gia nhận định, mô hình tăng trưởng truyền thống của Việt Nam (dựa vào mở rộng lao động, gia tăng vốn đầu tư và đẩy mạnh xuất khẩu) đang dần bộc lộ giới hạn. Lợi thế chi phí lao động thấp suy giảm, hiệu quả sử dụng vốn chưa có đột phá rõ nét, trong khi áp lực cạnh tranh ngày càng chuyển mạnh sang năng suất, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Từ góc nhìn doanh nghiệp, ông Nguyễn Trung Chính, Chủ tịch HĐQT, Chủ tịch điều hành Tập đoàn Công nghệ CMC, đưa ra một gợi mở đáng chú ý: Phát triển kinh tế dữ liệu như một động lực tăng trưởng mới, tiến tới hình thành nền kinh tế AI, nơi trí tuệ nhân tạo không chỉ đóng vai trò hỗ trợ mà trở thành hạ tầng sản xuất cốt lõi.
Theo ông Nguyễn Trung Chính, dữ liệu cần được nhìn nhận như một yếu tố sản xuất mới của nền kinh tế số. Nếu dữ liệu là “nguyên liệu đầu vào”, thì AI chính là “động cơ” chuyển hóa nguồn nguyên liệu đó thành tri thức, sản phẩm và giá trị gia tăng. Đây cũng chính là điểm khác biệt căn bản giữa kinh tế số thông thường và nền kinh tế AI.
Tham luận tại diễn đàn cũng chỉ ra ba cơ chế quan trọng giúp kinh tế dữ liệu - AI tạo ra đột phá. Thứ nhất, nâng cao năng suất lao động trên diện rộng thông qua tự động hóa và tối ưu hóa quy trình. Thứ hai, mở ra các ngành kinh tế hoàn toàn mới như “Dữ liệu như một dịch vụ” (Data as a Service) hay “AI như một dịch vụ” (AI as a Service). Thứ ba, tái cấu trúc các ngành truyền thống như sản xuất, tài chính, y tế, logistics, nông nghiệp theo hướng thông minh, chính xác và hiệu quả hơn.
Một điểm nhấn quan trọng của diễn đàn là đề xuất xây dựng Khung chiến lược chuyển đổi AI quốc gia (AI-X) như một lộ trình tổng thể nhằm đưa Việt Nam tiến tới nền kinh tế AI.
Theo cách tiếp cận này, dữ liệu là điều kiện cần, nhưng AI mới là tầng giá trị cao hơn - nơi dữ liệu được chuyển hóa thành năng suất, sản phẩm và năng lực cạnh tranh quốc gia. Trên thực tế, thế giới đang bước vào giai đoạn mà AI không còn chỉ là một công cụ công nghệ, mà đã trở thành hạ tầng sản xuất cốt lõi, tương tự như điện năng trong nền kinh tế công nghiệp hay Internet trong nền kinh tế số.
Đề xuất AI-X được xây dựng với 8 trụ cột, 12 chương trình và 50 hành động chiến lược, hướng tới mục tiêu đóng góp từ 150 - 250 tỷ USD vào nền kinh tế Việt Nam đến năm 2045, qua đó đưa Việt Nam trở thành một trong những nền kinh tế AI hàng đầu khu vực.
Không chỉ dừng ở việc phát triển kinh tế dữ liệu, AI-X còn mở ra một cách tiếp cận mang tính hệ thống hơn: từ số hóa dữ liệu sang kiến tạo nền kinh tế AI; từ ứng dụng công nghệ rời rạc sang tổ chức lại mô hình tăng trưởng dựa trên AI như một động lực cốt lõi.
Hoàn thiện thể chế, phát triển hạ tầng dữ liệu
Để hiện thực hóa mô hình này, nhiều ý kiến tại diễn đàn cho rằng, Việt Nam cần đồng thời giải quyết ba trụ cột then chốt: Thể chế, hạ tầng và nhân lực.
Về thể chế, Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo, xây dựng môi trường pháp lý thuận lợi cho đổi mới sáng tạo, kinh tế dữ liệu và các mô hình kinh doanh mới. Đồng thời, cần có cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ cho các doanh nghiệp công nghệ lớn nghiên cứu, làm chủ công nghệ lõi, từ đó hình thành năng lực tự chủ công nghệ quốc gia.
Ông Nguyễn Trung Chính, Chủ tịch HĐQT, Chủ tịch điều hành Tập đoàn Công nghệ CMC, trình bày tham luận về phát triển kinh tế dữ liệu như một động lực của mô hình tăng trưởng mới.
Bên cạnh đó, cần khuyến khích khu vực tư nhân tham gia đầu tư hạ tầng chiến lược như cáp quang biển quốc tế, trung tâm dữ liệu quy mô lớn (data center) và các nền tảng điện toán phục vụ phát triển AI. Một vấn đề cũng được đặt ra là xây dựng cơ chế giá điện cạnh tranh, ổn định cho các trung tâm dữ liệu - yếu tố quan trọng trong thu hút đầu tư và phát triển hạ tầng số.
Song song với hạ tầng, việc hình thành thị trường dữ liệu cũng được xem là điều kiện tiên quyết để phát triển kinh tế số và kinh tế AI. Điều này đòi hỏi phải có cơ chế chia sẻ, khai thác và bảo vệ dữ liệu một cách minh bạch, hiệu quả, đồng thời bảo đảm an toàn, an ninh thông tin.
Một trong những “điểm nghẽn” lớn hiện nay là nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực công nghệ, đặc biệt là AI và khoa học dữ liệu. Do đó, các chuyên gia đề xuất cần thúc đẩy hợp tác chặt chẽ hơn giữa doanh nghiệp công nghệ và các trường đại học trong xây dựng chương trình đào tạo, cập nhật kỹ năng mới, gắn đào tạo với nhu cầu thực tiễn của thị trường.
Cùng với đó, cần phát huy vai trò của các quỹ đầu tư, trung tâm đổi mới sáng tạo và hệ sinh thái khởi nghiệp trong lĩnh vực AI, dữ liệu. Đây sẽ là môi trường quan trọng để ươm mầm các ý tưởng mới, thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu và tạo ra các doanh nghiệp công nghệ có khả năng cạnh tranh toàn cầu.
Một giải pháp khác được nhấn mạnh là xây dựng chính sách thu hút chuyên gia quốc tế và người Việt Nam ở nước ngoài tham gia vào các trung tâm nghiên cứu - phát triển (R&D) trong nước, qua đó nâng cao năng lực tiếp nhận, làm chủ và phát triển công nghệ.
Các tham luận tại diễn đàn cho thấy, yêu cầu cấp thiết hiện nay không chỉ là thúc đẩy chuyển đổi số, mà là kiến tạo một mô hình phát triển quốc gia mới dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và dữ liệu.
Trong đó, vai trò của Nhà nước là kiến tạo thể chế và dẫn dắt chiến lược; doanh nghiệp là lực lượng triển khai và đổi mới sáng tạo; còn các viện nghiên cứu, trường đại học là nền tảng cung cấp tri thức và nguồn nhân lực chất lượng cao.
Các đại biểu thống nhất rằng, để đạt được mục tiêu phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn tới, Việt Nam cần một cách tiếp cận xuyên suốt, đồng bộ và dài hạn. Trong đó, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải được xác định là trụ cột cốt lõi, còn dữ liệu và AI sẽ là động lực tăng trưởng mới, góp phần nâng cao vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.