Tranh Đông Hồ tái sinh trên không gian số

Đánh thức di sản ngủ quên

Trong dòng chảy hối hả của kỷ nguyên số, nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống đang đứng trước nguy cơ bị lãng quên. Nếu tiếp tục duy trì cách tiếp cận cũ, không đổi mới theo xu thế xã hội, những di sản quý báu của cha ông khó lòng trụ vững trước những làn sóng văn hóa mới du nhập.

Ngày 9/12/2025, tại Thủ đô New Delhi, Ấn Độ, kỳ họp lần thứ 20 của Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO đã chính thức ghi danh Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Đây là niềm tự hào nhưng cũng là hồi chuông cảnh báo về thực trạng khó khăn của nghề hiện nay khi số lượng nghệ nhân lành nghề đã giảm mạnh. Kéo theo đó, không gian thực hành truyền thống bị thu hẹp đáng kể, cùng với nhu cầu tiêu dùng của người dân trong đời sống hiện đại còn nhiều hạn chế. 

Khoảng cách giữa công chúng và tranh Đông Hồ hiện nay thực tế không nằm ở giá trị của di sản. Nguyên nhân chính bắt nguồn từ sự chưa phù hợp trong cách truyền thông. Di sản lâu nay vẫn được truyền tải theo hướng hàn lâm, khô khan và thiếu tính tương tác, chưa gắn liền với trải nghiệm cá nhân của mỗi người, ít liên kết với nhịp sống năng động hiện nay. Điều này vô tình tạo nên một bức tường vô hình với công chúng hiện đại. Di sản cần được bảo tồn về mặt vật chất, nhưng quan trọng hơn là cần được tái kết nối với công chúng bằng ngôn ngữ của thời đại mới. Di sản chỉ thực sự sống khi hiện diện thường trực trong suy nghĩ và hành động của cộng đồng, tạo tiền đề vững chắc cho việc giữ gìn bản sắc dân tộc một cách bền vững.

Sự ghi danh của UNESCO không chỉ là một danh hiệu, mà là lời nhắc nhở về trách nhiệm của toàn xã hội. Để di sản không chỉ tồn tại trên giấy tờ, cần có những hành động quyết liệt để đưa dòng tranh này trở lại vị trí vốn có trong lòng mỗi người dân Việt.

Những nhịp cầu công nghệ kết nối di sản với tương lai

Để thu hẹp khoảng cách giữa di sản và đời sống hiện đại, việc tăng cường quảng bá trên các nền tảng số là thiết yếu. Những chiến dịch truyền thông mới đang hướng tới việc gia tăng nhận thức về giá trị lịch sử, đồng thời tạo ra kết nối cảm xúc giữa công chúng và tranh Đông Hồ. Thay vì sử dụng những văn bản hàn lâm khô khan, các nhà sáng tạo nội dung đang sử dụng hệ thống đa nền tảng để kích thích sự tham gia chủ động của người trẻ. Di sản giờ đây không chỉ để ngắm nhìn mà còn để tương tác, lan tỏa và cá nhân hóa trải nghiệm. Tranh Đông Hồ đang dần được định vị lại như một di sản sống, có khả năng biến đổi và thích nghi mạnh mẽ trong kỷ nguyên số.

Điển hình cho xu hướng này là dự án “Chạm sắc Đông Hồ” của nhóm các bạn sinh viên trẻ. Chiến dịch tập trung vào việc gia tăng trải nghiệm thực tế cho công chúng thông qua sự kết hợp giữa hoạt động trực tiếp và trực tuyến.

Sản phẩm tiêu biểu là MV âm nhạc “Duyên chợ tranh”, một sự hòa quyện giữa giai điệu âm nhạc AI, hình ảnh tranh Đông Hồ cùng những vũ điệu uyển chuyển... Cách tái diễn giải này giúp người trẻ dễ dàng tiếp nhận di sản theo ngôn ngữ riêng của mình. Bên cạnh đó, cuộc thi online “Hội sắc Đông Hồ” đã khuyến khích mọi người tự sáng tạo nội dung liên quan đến tranh, giúp di sản lan tỏa tự nhiên trên mạng xã hội. Những buổi tọa đàm như “Chạm nét Đông Hồ” tại Đại học FPT Hà Nội cũng tạo không gian giao lưu giữa nghệ nhân và sinh viên, giúp giới trẻ hiểu sâu hơn về kỹ thuật làm tranh.

Không chỉ dừng lại ở các dự án sinh viên, các nghệ sĩ đương đại cũng đang tích cực đưa chất liệu Đồng Hồ vào tác phẩm của mình trên không gian số. Họa sĩ Rồng Phạm đã tạo ra loạt tranh minh họa lấy cảm hứng từ dòng tranh Đông Hồ để thể hiện những hình ảnh quen thuộc của người Việt như mâm cơm gia đình hay cảnh tham gia giao thông. Bạn trẻ Trần Vy cũng gây ấn tượng khi sáng tạo bức “Em bé ôm hoa” dựa trên cặp tranh “Vinh hoa - Phú quý” nổi tiếng. Những nét vẽ mang đậm hơi thở cá nhân nhưng vẫn giữ nguyên giá trị cốt lõi đã làm cho dòng tranh này trở nên gần gũi hơn bao giờ hết. 

Trong âm nhạc, các nghệ sĩ như SOOBIN và Binz đã đưa bức “Bịt mắt bắt dê” làm ẩn dụ chủ đạo cho MV “Mục Hạ Vô Nhân”. Hay ca sĩ Hòa Minzy trong MV “Bắc Bling” cũng khéo léo sử dụng các bức “Tố nữ”, “Đám cưới chuột”, “Đấu vật”... để tôn vinh văn hóa Kinh Bắc.

Trong lĩnh vực giáo dục, tranh Đông Hồ cũng đang có những bước tiến mới về mặt tư liệu hóa. Cô sinh viên Ngan Le Moneca đã thực hiện dự án số hóa tranh Đông Hồ và cung cấp thông tin bằng tiếng Anh, giúp bạn bè quốc tế có thể dễ dàng tiếp cận. Hay dự án hệ thống hóa thông tin tranh Đông Hồ qua sơ đồ tư duy của bạn trẻ Ngô Nguyễn Cẩm Thuyên giúp người học nắm bắt ý nghĩa của từng biểu tượng một cách khoa học và dễ nhớ. Những nỗ lực này đang góp phần tạo nên một nền tảng xã hội bền vững cho việc bảo tồn di sản. 

Sự cộng hưởng của các dự án công nghệ và nghệ thuật đã tạo nên một luồng sinh khí mới cho làng tranh Đông Hồ. Khi công nghệ được đặt vào đúng vị trí, nó không làm mất đi giá trị truyền thống mà trái lại, trở thành đòn bẩy để di sản phủ sóng tốt hơn. Đây chính là cách bảo tồn hiệu quả nhất, khi di sản được sống trong sự trân trọng và sáng tạo không ngừng của thế hệ tương lai.