Tết Bính Ngọ cùng tìm hiểu ý nghĩa con ngựa trên tranh dân gian Đông Hồ

Những ngày cận Tết Bính Ngọ 2026, tranh ngựa Đông Hồ được nhiều gia đình và giới trẻ tìm mua để treo Tết hoặc làm quà biếu. Chính ý nghĩa phong thủy cùng nét mộc mạc truyền thống được tạo nên bởi đôi bàn tay tài hoa của các nghệ nhân, giúp dòng tranh dân gian nơi đây được ưa chuộng giữa nhịp sống hiện đại. 

Cùng tìm hiểu những bức tranh ngựa trong tranh dân gian Đông hồ

Theo các nghệ nhân nghề làm tranh dân gian Đông Hồ, phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh trong tranh Đông Hồ xưa không có nhiều bức tranh cổ có hình tượng ngựa, chỉ có một số bức như Vinh quy bái tổ; Ngựa hồng; Mã đáo thành công… Hình tượng con ngựa trong tranh dân gian Đông Hồ được khắc họa mộc mạc nhưng uy dũng, đại diện cho tinh thần kiên trì, bền bỉ và lời chúc may mắn, công danh hanh thông trong năm mới.

Gia đình nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Chế hiện là gia đình có 3 thế hệ vẫn đang từng ngày, từng giờ bảo tồn và phát huy Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ. Tết này, gia đình cụ luôn tấp nập các đoàn khách trong và ngoài nước, nhất là từ khi Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Khách đến đây bên cạnh xem tranh còn rất nhiều người đến nghiên cứu, tìm hiểu nghề làm tranh.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Tâm, con trai Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Chế cho biết: Hiện gia đình ông còn lưu giữ 2 bức tranh cổ gắn với hình tượng con ngựa là Vinh quy bái tổ và Ngựa hồng. Đây là 2 bức tranh đặc sắc có ý nghĩa nhân văn sâu sắc, bố cục, màu sắc bức tranh rất hài hòa.

Chia sẻ về ý nghĩa bức tranh Vinh quy bái tổ, nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Tâm cho biết đây là một tác phẩm tiêu biểu phản ánh sâu sắc tư tưởng xã hội, đạo lý truyền thống và khát vọng học hành, đỗ đạt của người Việt xưa. Không chỉ mang giá trị nghệ thuật dân gian, bức tranh còn chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa văn hóa – xã hội đặc sắc.

Với những hình ảnh tươi vui, nét vẽ mộc mạc kết hợp màu sắc hài hòa, bức Vinh quy bái tổ tái hiện cảnh một vị tân khoa sau khi thi đỗ trở về quê hương làm lễ bái yết tổ tiên. Hình ảnh đoàn rước linh đình với binh lính cầm cờ quạt, võng lọng, chiêng trống, ông quan cưỡi ngựa thể hiện sự trọng thị của cộng đồng đối với người đỗ đạt. Bên cạnh đó, hình ảnh con ngựa trong văn hóa Á Đông còn tượng trưng cho sự bền bỉ, tinh thần vượt khó và ý chí tiến lên. Bởi vậy, con ngựa trong tranh Vinh quy bái tổ không đơn thuần là phương tiện di chuyển, mà là biểu tượng của công danh, ý chí vượt khó và sự thành đạt chính đáng. Bức tranh thường được treo vào dịp Tết như một lời chúc may mắn, mong con cháu học hành thành đạt. Đây cũng là một hình thức giáo dục tinh thần hiếu học cho thế hệ trẻ.

Còn với tranh Ngựa hồng là hình ảnh một người lính dắt ngựa. Ở bức tranh này, chú ngựa vừa có dáng vẻ đẹp đẽ, tính cách mạnh mẽ, sức lực sung mãn, vừa có đức tính trung thành, tình nghĩa thủy chung.

Tại gia đình Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh, nữ nghệ nhân duy nhất làng nghề những ngày này đang tất bật người in tranh, vẽ tranh, phơi tranh, đóng khung để kịp tranh Tết bán ra thị trường. Xuân Bính Ngọ, bên cạnh bán những bộ tranh Tết truyền thống như tranh Vinh hoa phú quý, đám cưới chuột, đàn lợn âm dương… những bức tranh có chủ đề con ngựa cũng được nhiều người tìm kiếm.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh cho biết: Nắm bắt tâm lý người tiêu dùng, năm nào cũng vậy bà đều làm số lượng hàng liên quan đến những con linh vật năm đó nhiều hơn. Năm nay, bà sáng tạo ra bức tranh Mã đáo thành công. Theo bà Nguyễn Thị Oanh, với sự kết hợp hài hòa màu sắc, bố cục, đường nét tinh xảo, bà sáng tạo tranh Mã đáo thành công 1 ngựa, 3 ngựa và 8 ngựa. Những con ngựa trong tranh với tư thế đang phi nhanh về phía trước với mong muốn quyết tâm vượt qua khó khăn,mang tài lộc, may mắn, công danh hiển đạt đến cho gia chủ. Với ý nghĩa đó, tranh mã đáo thành công thường được lựa chọn làm quà tặng khách hàng, đối tác, người thân trong các dịp lễ Tết... với ngụ ý chúc gia chủ tốc chiến tốc thắng, sự nghiệp ngày càng thăng hoa như những chú ngựa mạnh mẽ.

Bà Nguyễn Thị Thanh, du khách đến từ Hà Nội chia sẻ: Với niềm đam mê tranh Đông Hồ, cứ mỗi độ Tết đến, Xuân về bà lại đến Đông Hồ để chọn cho mình bức tranh treo Tết để gửi gắm ước muốn về 1 năm mới tốt đẹp, đủ đầy, no ấm, hạnh phúc. Năm nay, bà chọn cho mình bức tranh Mã đáo thành công về treo ngày Tết nhằm gửi gắm ước mong mọi việc đều thuận buồm xuôi gió, công việc thuận lợi, làm gì được đấy trong năm mới.

Tạo động lực cho những người làm nghề và sống bằng nghề

Năm 2025, Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ chính thức được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Đây là cơ sở, động lực để các cấp chính quyền, những người còn giữ nghề viết tiếp hành trình bảo tồn, lưu giữ làng nghề.

Vinh dự và tự hào khi là nghệ nhân duy nhất tại làng nghề được tham gia đoàn công tác của Việt Nam tại kỳ họp lần thứ 20 của Ủy ban Liên Chính phủ về Bảo vệ Di sản văn hóa phi vật thể diễn ra tại Thủ đô New Delhi (Ấn Độ), chứng kiến giờ khắc nghề truyền thống của cha ông được vinh danh, nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa như vỡ òa cảm xúc, niềm vui xen lẫn tự hào. Ông thầm biết ơn các thế hệ cha ông đi trước đã sáng tạo, trao truyền nghề đặc sắc mà mình được thừa hưởng.

Ông Nguyễn Hữu Hoa tâm sự: Càng tự hào bao nhiêu, ông càng ý thức trách nhiệm của bản thân, cộng đồng bấy nhiêu. Với những người giữ nghề như ông việc cần làm là bảo tồn những giá trị truyền thống, nâng cao chất lượng sản phẩm, tăng cường tuyên truyền, quảng bá cho con cháu trong gia đình, người dân ở khu phố, bạn bè, du khách trong nước và quốc tế. Bên cạnh bảo tồn những bản khắc cổ, gia đình ông cũng chủ động sáng tạo ra các chủ đề mới phù hợp với xu hướng phát triển, thị hiếu người tiêu dùng, tuy nhiên vẫn giữ nguyên hồn, cốt của dòng tranh là được khắc, vẽ trên giấy điệp và sử dụng những loại màu sắc tự nhiên. Từ đó, góp phần đa dạng hóa khách hàng lan tỏa giá trị nghề làm tranh.

Hiện nay, tại làng nghề tranh dân gian Đông Hồ có 2 dòng họ với 3 gia đình còn làm nghề, giữ nghề. Ông cũng mong các cấp chính quyền và mỗi người làm nghề cùng chung tay vào cuộc để Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ mãi trường tồn và lan tỏa. Mà điều đầu tiên là giúp cho người làm nghề “sống” được bằng nghề; qua đó, dần hồi sinh tiến tới phát triển làng nghề mạnh mẽ, thực hiện cam kết với UNESCO trong việc bảo tồn di sản, bảo đảm tính liên tục, tính xác thực, đồng thời đề cao sự tham gia và vai trò trung tâm của cộng đồng – những người sáng tạo, lưu giữ và truyền dạy nghề.