Lấy làm chủ công nghệ chiến lược để đào tạo nhân lực

Theo cách truyền thống, nhà trường đào tạo trước, học viên tốt nghiệp rồi mới đi làm cho doanh nghiệp hoặc viện nghiên cứu và tiếp tục tích lũy kinh nghiệm. Cách tiếp cận mới đảo ngược một phần quá trình này: học viên được cử tham gia trực tiếp các nhiệm vụ R&D công nghệ, cùng nhà khoa học và kỹ sư doanh nghiệp giải quyết những bài toán thực tế, khiến quá trình tạo ra công nghệ đồng thời trở thành quá trình đào tạo nhân lực có khả năng làm chủ công nghệ.

Cách tiếp cận này phù hợp trực tiếp với tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị khi đặt phát triển công nghệ chiến lược và phát triển nhân lực trong một chỉnh thể thống nhất. Nghị quyết 57 xác định “thể chế, nhân lực, hạ tầng, dữ liệu và công nghệ chiến lược” là những nội dung trọng tâm, cốt lõi; yêu cầu “từng bước tự chủ về công nghệ, nhất là công nghệ chiến lược”, đồng thời đặt nhiệm vụ “phát triển các viện nghiên cứu, trường đại học trở thành các chủ thể nghiên cứu mạnh, kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu, ứng dụng và đào tạo”. Nghị quyết 57 còn yêu cầu phát triển hệ thống trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm, phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia tập trung cho công nghệ chiến lược và bố trí ít nhất 15% ngân sách nhà nước chi sự nghiệp khoa học phục vụ nghiên cứu công nghệ chiến lược.

Từ “học xong rồi làm” sang “học bằng cách tạo ra công nghệ”

Tăng chỉ tiêu tuyển sinh có thể tạo thêm kỹ sư bán dẫn; mở ngành trí tuệ nhân tạo (AI) có thể tăng số người được đào tạo về AI, nhưng điều đó chưa đồng nghĩa với việc hình thành tương ứng số chuyên gia có khả năng thiết kế chip hay phát triển các mô hình AI có sức cạnh tranh. Năng lực làm chủ công nghệ khó có thể chỉ hình thành qua học tập trên giảng đường mà phải được tôi luyện thông qua quá trình trực tiếp thiết kế, thử nghiệm, phát hiện lỗi, điều chỉnh và tạo ra sản phẩm công nghệ.

Trung Quốc đang thu hẹp khoảng cách này bằng cách đưa bài toán công nghệ thực tế vào trung tâm của chương trình đào tạo sau đại học. Tại cuộc họp báo ngày 10/12/2025, ông Ngô Cương, Vụ trưởng Vụ Quản lý học vị và Giáo dục sau đại học thuộc Bộ Giáo dục Trung Quốc, cho biết trong chương trình cải cách đào tạo kỹ sư xuất sắc, doanh nghiệp đã cung cấp hơn 10.000 vấn đề từ tuyến đầu sản xuất làm nguồn chủ yếu cho đề tài nghiên cứu và thực hành kỹ thuật của học viên thạc sĩ, tiến sĩ kỹ thuật. Doanh nghiệp đồng thời lựa chọn khoảng 13.000 cán bộ kỹ thuật làm người hướng dẫn, trong đó hơn 2.000 người là tổng công trình sư và chuyên gia tuyến đầu. Bên cạnh đó, trường và doanh nghiệp cùng xây dựng hơn 200 học phần cốt lõi trong các lĩnh vực then chốt và hơn 300 trung tâm công nghệ kỹ thuật dành cho kỹ sư. Đáng chú ý, học viên bắt buộc phải trải qua thời gian thực hành tại doanh nghiệp, tối thiểu một năm đối với thạc sĩ kỹ thuật và hai năm đối với tiến sĩ kỹ thuật.

Điểm quan trọng của mô hình này là gắn người học với “nhu cầu thật, vấn đề thật, kết quả thật và năng lực thật”. Ông Vương Minh Phong, Bí thư Đảng ủy Viện Sau đại học thuộc Viện Nghiên cứu Hàng không Trung Quốc, cho biết Tập đoàn Công nghiệp Hàng không Trung Quốc bắt đầu đảm nhận nhiệm vụ thuộc chương trình cải cách đào tạo thạc sĩ, tiến sĩ kỹ thuật từ năm 2022. Đến tháng 12/2025, Tập đoàn đã tổ chức cho gần 400 học viên thạc sĩ, tiến sĩ kỹ thuật hệ chính quy vào doanh nghiệp thực hành. Riêng khóa thạc sĩ kỹ thuật tuyển năm 2022, cũng là khóa đầu tiên tốt nghiệp, đã tham gia 119 đề tài tại tuyến đầu nghiên cứu hàng không và tạo ra 208 kết quả thực tiễn; 383 chuyên gia của doanh nghiệp được lựa chọn trực tiếp hướng dẫn học viên nghiên cứu và thực hiện luận văn. Những người tốt nghiệp đáp ứng điều kiện còn được ưu tiên đưa vào “Chương trình Ươm mầm Đại bàng” của Tập đoàn để tiếp tục theo dõi, bồi dưỡng.

Biến doanh nghiệp thành đồng chủ thể đào tạo

Muốn lấy quá trình làm chủ công nghệ để đào tạo nhân lực, doanh nghiệp phải chuyển từ vị trí “người sử dụng sản phẩm đào tạo” sang “đồng chủ thể đào tạo”. Doanh nghiệp hiểu rõ những điểm nghẽn công nghệ của sản xuất và thị trường, trong khi trường đại học có thế mạnh về tri thức, nghiên cứu và đào tạo. Khi hai bên tham gia ngay từ đầu, bài toán của doanh nghiệp có thể trở thành đề tài nghiên cứu, đề tài trở thành môi trường đào tạo, còn kết quả nghiên cứu có thể được chuyển hóa thành công nghệ ứng dụng. Trung Quốc đã thể chế hóa cách tiếp cận này thành cơ chế “bốn cùng”: cùng tuyển sinh, cùng lựa chọn đề tài, cùng đào tạo và cùng chia sẻ kết quả.

Hàn Quốc đang áp dụng khá rõ cách tiếp cận này trong lĩnh vực bán dẫn AI. Tháng 2/2025, Bộ Khoa học và Công nghệ thông tin Hàn Quốc (MSIT) triển khai Chương trình phát triển nhân lực bán dẫn AI dựa trên hợp tác công nghiệp - đại học. Theo chương trình này, các doanh nghiệp bán dẫn AI hàng đầu trong nước và các trường đại học cùng thiết kế chương trình nghiên cứu và đào tạo phản ánh nhu cầu của ngành công nghiệp. Mỗi dự án được hỗ trợ tối đa sáu năm và có 20 học viên thạc sĩ, tiến sĩ tham gia mỗi năm, riêng năm đầu tiên 2025 là 10 học viên. Các trường được lựa chọn phải thành lập Viện Nghiên cứu Đổi mới Bán dẫn AI còn học viên tham gia nghiên cứu chung với doanh nghiệp, học các chương trình kỹ thuật do chuyên gia công nghiệp trực tiếp phụ trách và tham gia thực tập hoặc nghiên cứu tại doanh nghiệp.

Hàn Quốc còn đặt hoạt động đào tạo ngay trong hệ sinh thái phát triển công nghệ thay vì xây dựng chương trình đào tạo tách rời các nhiệm vụ nghiên cứu quốc gia. Trường Sau đại học về Bán dẫn AI tại Viện Khoa học và Công nghệ Tiên tiến Hàn Quốc (KAIST) được khai trương ngày 14/11/2023, tiếp nối các chương trình nghiên cứu và phát triển công nghệ bán dẫn thông minh thế hệ mới, công nghệ xử lý trong bộ nhớ (PIM) và ứng dụng bán dẫn AI. KAIST đặt mục tiêu đào tạo hơn 165 nhân lực trình độ thạc sĩ, tiến sĩ trong sáu năm ở các lĩnh vực từ thuật toán AI đến thiết kế mạch và chip. Trong đào tạo, trường áp dụng hệ thống nhiều giảng viên cùng hướng dẫn nghiên cứu thực tiễn, triển khai các dự án hợp tác công nghiệp - đại học, thúc đẩy nghiên cứu liên ngành và xây dựng quan hệ đối tác với các đại học hàng đầu nước ngoài trong những công nghệ thế hệ mới như bán dẫn PIM.

Mô hình này tiếp tục được mở rộng tại Đại học Yonsei. Tháng 9/2025, Đại học Yonsei khai trương Phòng thí nghiệm Đổi mới Bán dẫn AI, đặt mục tiêu đào tạo khoảng 20 học viên sau đại học mỗi năm, riêng giai đoạn tháng 7-12/2025 là 10 học viên, và tổng cộng đào tạo hơn 110 thạc sĩ, tiến sĩ trong sáu năm. Phòng thí nghiệm tổ chức năm nhóm nghiên cứu về kiến trúc hệ thống AI, trình biên dịch cho bộ xử lý thần kinh (NPU), điện toán tăng tốc AI, điện toán trong bộ nhớ, ứng dụng và khung phần mềm AI. Các nhà nghiên cứu có kinh nghiệm công nghiệp, nhân sự của doanh nghiệp đối tác và học viên cao học cùng tham gia nghiên cứu chung, đào tạo kỹ thuật và thực hành tại doanh nghiệp.

Một nhiệm vụ công nghệ đồng thời phải là một nhiệm vụ đào tạo

Kinh nghiệm Trung Quốc và Hàn Quốc gợi mở một thay đổi quan trọng về tư duy chính sách, đó là không nên xây dựng chương trình phát triển công nghệ và chương trình phát triển nhân lực thành hai dòng tách biệt. Một dự án nghiên cứu chip AI, robot, mô hình ngôn ngữ lớn hay công nghệ lượng tử hoàn toàn có thể đồng thời trở thành môi trường đào tạo thạc sĩ, tiến sĩ, kỹ sư và chuyên gia. Khi đó, một khoản đầu tư R&D có thể đồng thời tạo ra hai tài sản chiến lược: công nghệ và đội ngũ có khả năng tiếp tục phát triển công nghệ đó. Thực tế Trung Quốc cho thấy hơn 2.000 học viên thạc sĩ kỹ thuật thuộc khóa đầu tiên đã tạo ra hơn 2.500 kết quả đổi mới, trong đó có hơn 300 kết quả thực hành kỹ thuật và hơn 800 kết quả sở hữu trí tuệ; phần lớn được chuyển hóa ngay tại đơn vị phối hợp đào tạo.

Việt Nam hiện đã có cơ sở chính sách thuận lợi để thực hiện sự chuyển đổi này. Quyết định 1131/QĐ-TTg ngày 12/6/2025 của Thủ tướng Chính phủ xác định 11 nhóm công nghệ chiến lược và 35 nhóm sản phẩm công nghệ chiến lược, gồm AI, bản sao số và thực tế ảo/thực tế tăng cường; điện toán đám mây, lượng tử và dữ liệu lớn; blockchain; mạng di động thế hệ sau 5G/6G; robot và tự động hóa; chip bán dẫn; y - sinh học tiên tiến; năng lượng và vật liệu tiên tiến; đất hiếm, đại dương và lòng đất; an ninh mạng. Danh mục không chỉ xác định các lĩnh vực rộng mà còn nêu những sản phẩm cụ thể như mô hình ngôn ngữ lớn tiếng Việt, AI chuyên ngành, robot di động tự hành, robot công nghiệp và chip chuyên dụng, chip AI, chip Internet vạn vật.

Danh mục này có thể trở thành cơ sở để chuyển từ “đào tạo theo ngành” sang “đào tạo thông qua nhiệm vụ làm chủ sản phẩm công nghệ chiến lược”. Ví dụ, thay vì chỉ đặt mục tiêu đào tạo một số lượng nhất định chuyên gia AI, Việt Nam có thể giao một liên danh gồm trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp phát triển mô hình ngôn ngữ lớn tiếng Việt; trong nhiệm vụ đó đồng thời xác định số nghiên cứu sinh, học viên cao học và kỹ sư trẻ được đào tạo thông qua dự án. Tương tự, nhiệm vụ phát triển chip AI hay robot tự hành vừa phải tạo ra sản phẩm, vừa phải hình thành nhóm chuyên gia có khả năng tiếp tục phát triển các thế hệ sản phẩm sau.

Bên cạnh đó phải thấy rằng việc lấy quá trình làm chủ công nghệ để đào tạo nhân lực cũng đòi hỏi tập trung nguồn lực vào một số cơ sở đủ mạnh thay vì mỗi trường đầu tư một hệ thống riêng. Các lĩnh vực như bán dẫn, AI, robot hay lượng tử đòi hỏi hạ tầng nghiên cứu, thiết bị, dữ liệu và năng lực tính toán lớn. Hàn Quốc đã lựa chọn KAIST, Đại học Quốc gia Seoul và Đại học Hanyang để thành lập các trường sau đại học chuyên sâu về bán dẫn AI. Theo MSIT, mỗi trường được hỗ trợ khoảng 3 tỷ won mỗi năm trong thời gian tối đa sáu năm (2023-2028); ba trường đặt mục tiêu đào tạo tổng cộng 495 chuyên gia bán dẫn AI trình độ hàng đầu thế giới, trong đó riêng KAIST dự kiến đào tạo hơn 165 thạc sĩ, tiến sĩ trong sáu năm. Đáng chú ý, tại KAIST còn có Trung tâm AI-PIM IP Hub hỗ trợ sự hợp tác giữa các trường đại học, doanh nghiệp khởi nghiệp và các doanh nghiệp hàng đầu, tạo điều kiện để các chip AI do các trường đại học và doanh nghiệp khởi nghiệp thiết kế có thể được đưa vào ứng dụng trên dây chuyền sản xuất của các doanh nghiệp lớn.

Từ kinh nghiệm này, Việt Nam có thể nghiên cứu hình thành một số trung tâm nghiên cứu - đào tạo công nghệ chiến lược dùng chung, tập trung nguồn lực đầu tư hạ tầng hiện đại nhưng mở cho nhiều trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp cùng khai thác. Theo đó, phòng sạch bán dẫn, cụm tính toán AI, phòng thí nghiệm robot hay thiết bị nghiên cứu lượng tử không chỉ phục vụ từng dự án riêng lẻ mà có thể trở thành hạ tầng chung cho nghiên cứu, đào tạo và hợp tác với doanh nghiệp. Cách tổ chức này vừa hạn chế đầu tư phân tán, trùng lặp, vừa tạo môi trường để học viên sau đại học trực tiếp tham gia các nhiệm vụ nghiên cứu và phát triển công nghệ, qua đó thực hiện mục tiêu lấy quá trình làm chủ công nghệ chiến lược để đào tạo nhân lực.

Nói tóm lại, lấy quá trình làm chủ công nghệ chiến lược để đào tạo nhân lực là cách gắn phát triển con người với năng lực tự chủ công nghệ quốc gia. Kinh nghiệm Trung Quốc và Hàn Quốc cho thấy, khi doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học cùng đặt bài toán, nghiên cứu và đào tạo, người học trưởng thành trong môi trường công nghệ. Với Việt Nam, cần biến nhiệm vụ công nghệ chiến lược thành nền tảng đào tạo, tập trung hạ tầng và gắn kết quả nghiên cứu với phát triển đội ngũ bền vững.