Hướng đi mới cho người làm sáng tạo trong kỷ nguyên AI

Hành lang pháp lý trong thời đại số

Trong dòng chảy của kỷ nguyên số, sự xuất hiện của các AI tạo sinh như Midjourney hay ChatGPT đã hạ thấp rào cản kỹ thuật, giúp những người không có nền tảng nghệ thuật cũng có thể cho ra đời những sản phẩm ấn tượng, đẩy tốc độ tạo ra các sản phẩm ngày một nhanh hơn. Tuy nhiên, mặt trái của sự tiện lợi này là những nghi ngại về vấn đề pháp lý, tính đạo đức và động lực học tập của những người trẻ yêu thích nghệ thuật khi lo lắng về đầu ra việc làm trong tương lai.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho rằng mọi phát minh của nhân loại đều hướng tới việc làm cho cuộc sống thuận tiện hơn. Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, công nghệ tốt hay xấu hoàn toàn phụ thuộc vào người sử dụng. Hiện nay, các vụ việc liên quan đến giọng hát Al, thiết kế bằng AI… đều cho thầy ranh giới giữa sáng tạo, khai thác, sao chép, xâm phạm quyền và đạo đức nghề nghiệp đang trở nên phức tạp. Vấn đề này không chỉ đơn giản là phân định đúng sai mà phản ánh một khoảng trống chính sách cần được lấp đầy.

Để bảo vệ quyền lợi của những người theo đuổi lĩnh vực nghệ thuật, hành lang pháp lý của Việt Nam từ năm 2026 đã đưa ra những quy định nghiêm ngặt. Luật Trí tuệ nhân tạo xác định Lấy con người làm trung tâm, AI không được thay thế quyền nhân thân của con người. Các đơn vị báo chí, truyền thông và nghệ thuật có ứng dụng trí tuệ nhân tạo phải ghi nhãn rõ ràng “Sản phẩm có sự tham gia của AI” để tránh mập mờ, lừa dối công chúng. Đặc biệt, theo dự thảo Luật Công nghiệp công nghệ số, tác giả có quyền tuyên bố bằng văn bản hoặc mã hóa không cho các mô hình AI quét dữ liệu tác phẩm của mình. Những biện pháp này nhằm tạo ra một môi trường sáng tạo minh bạch, nơi giá trị của sức lao động cá nhân được bảo vệ và tôn trọng.

Việc thắt chặt các quy định pháp luật chính là nền tảng để ổn định thị trường sáng tạo trong giai đoạn biến động này. Khi có một khung khổ rõ ràng, người làm nghề sẽ yên tâm đầu tư công sức vào những ý tưởng độc đáo thay vì lo sợ bị sao chép trái phép. Đây là bước đi cần thiết để giữ gìn sự công bằng cho hệ sinh thái văn hóa, đồng thời khuyến khích các doanh nghiệp công nghệ hoạt động có trách nhiệm hơn với cộng đồng.

Mối quan hệ cộng sinh giữa con người và công nghệ trong tương lai

Đứng trước sự thay đổi của thời đại, các cơ sở đào tạo và những nghệ sĩ tiên phong đã chủ động lựa chọn con đường cộng sinh cùng công nghệ. Thay vì nhìn nhận trí tuệ nhân tạo như một đối trọng cần bài trừ, họ xem đây là một trợ lý ảo đắc lực giúp tối ưu hóa quy trình sản xuất. Tuy nhiên, vai trò kiểm soát của con người vẫn được khẳng định là yếu tố sống còn để đảm bảo tính logic và cảm xúc thực cho tác phẩm. Việc trang bị nền tảng lý luận vững vàng giúp người làm sáng tạo không bị phụ thuộc vào máy móc, đồng thời có đủ năng lực để thẩm định và định hướng cho các sản phẩm đầu ra đạt chất lượng cao nhất.

TS Trần Hậu Yên Thế, nhà nghiên cứu nghệ thuật, giảng viên Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội chia sẻ, tiếp nối thời kỳ “tự động hoá” sẽ là giai đoạn “tối ưu hoá” mà AI đóng vai trò như một người trợ lý hữu dụng. TS Trần Hậu Yên Thế cho rằng, nếu lực lượng sáng tạo không sử dụng được AI sẽ có khả năng bị những người mang năng lực tương đương nhưng ứng dụng được công nghệ đào thải.

Dưới góc độ của một người làm giáo dục, TS Trần Hậu Yên Thế cho biết, ngay từ năm nhất, sinh viên Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật đã được học nhập môn về AI. Trong các học phần, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật luôn nhấn mạnh vấn đề đạo đức, yêu cầu sinh viên phải cam kết ghi rõ nguồn nếu có sự tham khảo từ máy móc.

Đồng quan điểm về việc ứng dụng công nghệ trong sáng tạo nghệ thuật, ông Nguyễn Quốc Hoàng Anh, nhà sáng lập nền tảng nghệ thuật Lên Ngàn, đồng thời hoạt động trong vai trò nghệ sĩ đa phương tiện và giám tuyển nghệ thuật cho biết, rất nhiều các sản phẩm nghệ thuật hiện nay của đơn vị có sử dụng AI vào khâu quản trị và sản xuất.

Việc ứng dụng này không chỉ giúp gia tăng hiệu suất mà còn có thể tận dụng tối đa nguồn lực để đào sâu nội dung sản phẩm. Khi máy móc đảm nhiệm các khâu kỹ thuật phức tạp, người nghệ sĩ có nhiều thời gian hơn để suy tư và tạo ra các biến thể sáng tạo phù hợp với thực tế sản xuất. Tuy nhiên, giám tuyển Nguyễn Quốc Hoàng Anh nhấn mạnh, nghệ sĩ phải là người cầm lái để giữ vững câu chuyện cá nhân. Cảm xúc thực là thứ máy móc không thể có được, nên sự kiểm soát của con người sẽ đảm bảo sản phẩm cuối cùng không bị mất đi linh hồn và thông điệp ban đầu gửi gắm đến khán giả.

Mối quan hệ giữa con người và trí tuệ nhân tạo trong tương lai sẽ là một cuộc đồng hành đầy thú vị nhưng cũng nhiều thử thách. Thành công của người làm sáng tạo sẽ không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng mà còn ở khả năng làm chủ các công cụ hiện đại một cách thông minh. Sự kết hợp giữa tốc độ của máy móc và chiều sâu cảm xúc của con người sẽ tạo nên những tác phẩm nghệ thuật đa dạng, mang lại trải nghiệm mới mẻ cho công chúng. Việc giáo dục đạo đức nghề nghiệp ngay từ ghế nhà trường chính là chìa khóa để xây dựng một thế hệ nghệ sĩ bản lĩnh, biết trân trọng giá trị truyền thống trong nhịp sống công nghệ hiện nay.