Công nhân vận hành máy sản xuất tại công ty ICT Vina, Khu Công nghệ cao TP Đà Nẵng. Ảnh minh họa: Quốc Dũng/TTXVN
Không chỉ dừng ở định hướng chiến lược, quá trình tổ chức thực hiện đang đặt ra những vấn đề cụ thể về năng lực, cách thức vận hành và vai trò của khoa học xã hội trong việc cung cấp luận cứ cho hoạch định chính sách. Đây cũng là những nội dung xuyên suốt được Nghị quyết 57 xác định là động lực quan trọng để tạo đột phá phát triển trong giai đoạn mới.
Yêu cầu mới trong quá trình thực hiện
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam cho rằng, những mục tiêu phát triển mà Việt Nam đang hướng tới hiện nay không chỉ là câu chuyện tăng trưởng thuần túy mà gắn với yêu cầu chuyển đổi sâu sắc về phương thức phát triển. Nhận định về mô hình tăng trưởng, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đình Thiên nhấn mạnh việc duy trì mức tăng trưởng cao trong thời gian dài là mục tiêu rất thách thức, đòi hỏi phải thay đổi cách tiếp cận chứ không thể chỉ điều chỉnh các công cụ kinh tế truyền thống.
Theo phân tích của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đình Thiên, bối cảnh phát triển hiện nay có nhiều khác biệt so với trước đây, khi tốc độ thay đổi của công nghệ và kinh tế số diễn ra nhanh, tác động đến toàn bộ cấu trúc nền kinh tế. Điều này khiến yêu cầu đổi mới tư duy phát triển trở nên rõ ràng hơn, bởi nếu tiếp tục vận hành theo quỹ đạo cũ sẽ khó tạo ra những chuyển biến đủ mạnh để đạt các mục tiêu đã đề ra.
Theo đó, Nghị quyết 57 đã đặt ra một khuôn khổ mới, trong đó chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo không chỉ là nhiệm vụ kỹ thuật mà là vấn đề của phương thức phát triển. Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần đánh giá lại năng lực của các chủ thể tham gia phát triển, từ cơ quan quản lý, doanh nghiệp đến đội ngũ nghiên cứu, qua đó xác định những khâu cần ưu tiên để tập trung nguồn lực.
Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy việc chuyển đổi phương thức phát triển không phải là quá trình dễ dàng. Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đình Thiên, thách thức lớn nhất nằm ở năng lực thực thi và cách tổ chức thực hiện. Nếu không có những lựa chọn ưu tiên rõ ràng để tập trung nguồn lực cho các lĩnh vực then chốt, quá trình chuyển đổi có thể diễn ra chậm hơn so với kỳ vọng. Do đó, khoa học xã hội cần đóng vai trò tích cực hơn trong việc phân tích bối cảnh, nhận diện thách thức và đề xuất giải pháp, qua đó góp phần tạo nền tảng tư duy cho quá trình chuyển đổi phương thức phát triển. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đình Thiên cho rằng, mục tiêu không chỉ là giải thích hay minh họa các chủ trương mà phải tham gia vào quá trình kiến tạo chính sách và định hình cách tiếp cận phát triển trong bối cảnh mới.
Hoàn thiện thể chế để Nghị quyết đi vào cuộc sống
Giáo sư Võ Khánh Vinh, nguyên Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng, việc triển khai Nghị quyết 57 không chỉ đặt ra yêu cầu về công nghệ hay nguồn lực mà trước hết là yêu cầu hoàn thiện khuôn khổ thể chế để tạo môi trường thuận lợi cho đổi mới sáng tạo.
Thể chế giữ vai trò định hình không gian vận hành của hệ thống kinh tế – xã hội, quyết định khả năng huy động và phân bổ nguồn lực. Trong bối cảnh chuyển đổi số và kinh tế tri thức phát triển mạnh, thể chế càng trở nên quan trọng khi không chỉ điều chỉnh các quan hệ truyền thống mà còn phải thích ứng với các loại nguồn lực mới như dữ liệu và tri thức.
Thực tiễn triển khai tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho thấy cùng với việc sắp xếp bộ máy, đơn vị đã rà soát và ban hành nhiều quy chế quản lý nội bộ, hoàn thiện quy trình tư vấn chính sách và xây dựng các thiết chế khoa học phục vụ nghiên cứu. Đây được xem là bước đi nhằm nâng cao năng lực vận hành của hệ thống, phù hợp với yêu cầu mà Nghị quyết đặt ra đối với các tổ chức nghiên cứu.
Tuy vậy, quá trình triển khai cũng bộc lộ một số khó khăn. Tiến độ một số nhiệm vụ của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam còn chậm; chất lượng một số sản phẩm nghiên cứu và báo cáo tư vấn chính sách chưa đáp ứng yêu cầu mới; hoạt động chuyển đổi số còn chưa theo kịp tốc độ thay đổi; cơ sở vật chất và hạ tầng nghiên cứu chưa đồng bộ. Những hạn chế này cho thấy việc hiện thực hóa các mục tiêu của Nghị quyết vẫn cần thêm thời gian và nguồn lực.
Từ thực tiễn đó, Giáo sư Võ Khánh Vinh cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy quản trị phát triển, trong đó Nhà nước đóng vai trò kiến tạo môi trường thuận lợi cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đồng thời, cần nâng cao năng lực dự báo và thiết kế chính sách, phát huy vai trò của khoa học xã hội trong việc cung cấp luận cứ khoa học cho quá trình hoạch định chiến lược; tăng cường các chương trình nghiên cứu tổng kết thực tiễn, điều tra cơ bản và xây dựng cơ sở dữ liệu trong lĩnh vực khoa học xã hội, qua đó tạo nền tảng cho việc xây dựng chính sách dựa trên bằng chứng. Đây là điều kiện quan trọng để các chủ trương, định hướng lớn có thể được triển khai hiệu quả và phù hợp với thực tiễn.
Theo Giáo sư Võ Khánh Vinh, thực tiễn triển khai cho thấy Nghị quyết 57 đang từng bước đi vào cuộc sống với những kết quả bước đầu, đồng thời cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện cơ chế, nâng cao năng lực và đổi mới cách tiếp cận để bảo đảm các mục tiêu phát triển được thực hiện hiệu quả trong thời gian tới. Đây không chỉ là sự điều chỉnh về kỹ thuật mà là bước chuyển về tư duy và phương thức phát triển, trong đó khoa học xã hội có vai trò cung cấp luận cứ quan trọng cho hoạch định chính sách.