Tuy nhiên những kết quả đạt được của các địa phương này đã và đang từng bước chứng minh hiệu quả của mô hình mới bằng những kết quả cụ thể trong điều hành, cải cách hành chính và phục vụ người dân.
Thực tiễn từ hai địa phương động lực của vùng Đông Nam Bộ, phóng viên TTXVN thực hiện chùm 3 bài viết với chủ đề “Từ tinh gọn bộ máy đến nâng chất phục vụ người dân”, ghi nhận những chuyển động tích cực của một cuộc cải cách lớn, góp phần cung cấp những kinh nghiệm thực tiễn để tiếp tục hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp trong thời gian tới.
Không gian làm việc hiện đại, khang trang bên trong Trung tâm Phục vụ Hành chính công phường Linh Xuân. Ảnh: Hữu Duyên/TTXVN
Bài 1: Khẳng định vai trò trung tâm hành chính ở cơ sở
Ghi nhận thực tế cho thấy, điểm thay đổi lớn nhất sau một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp là vai trò của cấp xã, phường được nâng lên rõ rệt. Từ vị trí chủ yếu thực hiện nhiệm vụ hành chính, nhiều địa phương nay đã trở thành trung tâm giải quyết công việc trực tiếp cho người dân và doanh nghiệp. Sự thay đổi này đang tạo ra một cách tiếp cận mới trong quản trị địa phương, nơi quyền hạn được trao nhiều hơn cho cơ sở và trách nhiệm cũng được đặt ra cao hơn.
Tăng tính chủ động cho cơ sở
Sau gần 1 năm vận hành theo mô hình mới, hoạt động tại các xã, phường, đặc khu đã từng bước ổn định, khẳng định vai trò hạt nhân chính trị, phục vụ tại cơ sở. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, hơn 410 nhiệm vụ thuộc nhiều lĩnh vực đã được phân cấp, phân quyền cho cơ sở. Trong khi đó tại Đồng Nai, nhiều thẩm quyền trước đây thuộc cấp trung gian nay được giao trực tiếp cho chính quyền xã, phường.
Bà Nguyễn Thị Tuyết Nhung, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường Tân Uyên cho biết, công tác cải cách hành chính, giải quyết thủ tục theo các mức độ tại phường trong thời gian qua đã đạt được nhiều kết quả tích cực, bảo đảm bám sát các quy định hiện hành về cải cách hành chính và chuyển đổi số. Nổi bật là tỷ lệ hồ sơ thực hiện qua dịch vụ công trực tuyến đạt mức cao, thể hiện sự chuyển biến rõ nét trong nhận thức và phương thức phục vụ; quy trình tiếp nhận, xử lý và trả kết quả ngày càng được chuẩn hóa, công khai, minh bạch, góp phần nâng cao hiệu quả giải quyết hồ sơ. Đồng thời, mức độ hài lòng của người dân và doanh nghiệp được duy trì ở mức cao và ổn định, phản ánh chất lượng phục vụ ngày càng được cải thiện, phù hợp với định hướng xây dựng nền hành chính phục vụ, lấy người dân làm trung tâm.
Theo ông Lê Hoàng Nam, Bí thư Đảng ủy xã Bù Gia Mập, qua 1 năm triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, các hoạt động trên địa bàn xã đã có nhiều chuyển biến tích cực trong công tác lãnh đạo, quản lý, điều hành và phục vụ nhân dân; từng bước nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị ở cơ sở. Mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đã góp phần nâng cao tính chủ động, linh hoạt của chính quyền cấp xã trong xử lý công việc, giảm bớt khâu trung gian trong quá trình giải quyết thủ tục hành chính và triển khai nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng - an ninh tại địa phương. “Nhiều nhiệm vụ trước đây phải xin ý kiến qua nhiều cấp thì nay được giải quyết nhanh, kịp thời hơn, đáp ứng yêu cầu thực tiễn ở cơ sở”.
Chia sẻ về việc phân cấp, phân quyền, giải quyết thủ tục hành chính trong quá trình hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, ông Nguyễn Mạnh Cường, Phó Chủ tịch UBND Thành phố Hồ Chí Minh nhấn mạnh, đối với Thành phố - đô thị đặc biệt, trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước, nơi tập trung khối lượng công việc hành chính rất lớn, yêu cầu quản trị ngày càng phức tạp, việc đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, giải quyết thủ thủ tục hành chính không chỉ là yêu cầu cải cách hành chính mà còn là điều kiện tiên quyết để mô hình chính quyền địa phương 2 cấp vận hành hiệu quả, thông suốt và đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới của Thành phố nói riêng và cả nước nói chung.
Tính khả thi và hiệu quả của mô hình mới tại Thành phố Hồ Chí Minh được thể hiện rõ qua việc phân cấp, phân quyền đã góp phần tăng tính chủ động và trách nhiệm của chính quyền địa phương 2 cấp; góp phần giảm tầng nấc trung gian, rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục hành chính, cuối cùng đã góp phần hình thành tư duy quản trị mới của chính quyền địa phương 2 cấp. “Việc thực hiện phân cấp, phân quyền không chỉ thay đổi quy trình, thủ tục hành chính mà còn từng bước hình thành tư duy quản trị mới theo hướng “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”; đặc biệt đối với cấp xã, là cơ sở quan trọng để phát huy tính chủ động, tự chịu trách nhiệm trong thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước trên địa bàn”, ông Nguyễn Mạnh Cường nhấn mạnh.
Theo UBND thành phố Đồng Nai, việc triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp bước đầu nâng cao tính chủ động, trách nhiệm và hiệu quả quản lý, điều hành của chính quyền cơ sở; rút ngắn quy trình xử lý công việc, nâng cao hiệu quả giải quyết thủ tục hành chính và khả năng phản ứng chính sách. Nhiều mô hình, cách làm sáng tạo phù hợp thực tiễn đã được triển khai, góp phần giảm tải áp lực cho cấp xã và nâng cao chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp.
Từ thực tiễn của Thành phố Hồ Chí Minh và Đồng Nai cho thấy, yêu cầu chuyển từ tư duy "xin - cho" sang tư duy "địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm" đã từng bước được cụ thể hóa, đi vào cuộc sống.
Còn không ít thách thức
Có thể nhận thấy, đi cùng với việc trao quyền là những thách thức không nhỏ về áp lực công việc cho đội ngũ cán bộ ở cơ sở. Thực tế tại Thành phố Hồ Chí Minh và Đồng Nai đều ghi nhận tình trạng thiếu cán bộ có kinh nghiệm tại một số địa phương sau sắp xếp. Nhiều lãnh đạo cơ sở lần đầu đảm nhiệm khối lượng công việc lớn hơn trước rất nhiều.
Theo ông Vũ Hải Lý, Chủ tịch UBND xã Phú Giáo (Thành phố Hồ Chí Minh), số lượng đầu việc phân cấp, ủy quyền cho cấp cơ sở tăng đột biến, với 1.108 nhiệm vụ phân cấp và gần 400 nhóm nhiệm vụ ủy quyền trực tiếp từ các sở, ngành, thành phố. Tổng cộng, một UBND xã, phường hiện nay phải gánh vác khoảng 1.475 nhiệm vụ theo luật định và thực tế địa phương.
Tuy khối lượng công việc tăng gấp đôi, số lượng thủ tục hành chính tại một số phường sau sáp nhập tăng từ 150 lên 370 thủ tục nhưng biên chế lại bị siết chặt dẫn đến thiếu nhân sự cục bộ. Tại xã Phú Giáo, địa phương có diện tích rộng thứ hai của Thành phố Hồ Chí Minh định biên tối đa chỉ có 46 cán bộ, công chức cho khối ủy ban. Tình trạng “người mỏng, việc dày” diễn ra phổ biến ở các phòng, ban thiết yếu như hạ tầng, kinh tế, địa chính, quy hoạch và văn hóa - xã hội.
Tại xã Bà Điểm (Thành phố Hồ Chí Minh), với quy mô dân số hơn 204.000 nhân khẩu, khối lượng công việc đã tăng cao. Biên chế quá ít so với quy mô dân số và số lượng tổ chức Đảng trực thuộc (141 tổ chức Đảng với 2.390 đảng viên) đã gây ra sự quá tải trầm trọng. Ông Nguyễn Anh Tuấn, Bí thư Đảng ủy xã Bà Điểm chia sẻ, quá tải nghiêm trọng và rõ nhất là tại Ban Xây dựng Đảng, Phòng Kinh tế và Phòng Văn hóa - Xã hội của xã. Dù số lượng biên chế thực tế đã bố trí cao hơn khung quy định nhưng bộ máy vẫn không thể đáp ứng kịp khối lượng hồ sơ đổ về. Tình trạng thiếu hụt cán bộ chuyên trách có trình độ chuyên sâu về khoa học - công nghệ buộc nhân sự hiện hữu phải gánh vác đa nhiệm, khiến mục tiêu vận hành toàn trình trên môi trường số phải đối mặt với áp lực rất lớn.
Tại thành phố Đồng Nai, ông Nguyễn Văn Út, Chủ tịch UBND thành phố cho biết, bộ máy cơ sở hiện đáp ứng đủ về mặt định biên số lượng nhưng lại thiếu hụt nguồn cán bộ điều động chất lượng cao. Nhiều cán bộ lãnh đạo chưa am hiểu sâu sát công việc địa phương, dẫn đến năng lực điều hành còn hạn chế. Tại một số địa phương, cán bộ lãnh đạo, đặc biệt là Chủ tịch UBND một số xã, phường còn tâm lý sợ sai, không dám làm, không dám quyết định, thiếu xác định trách nhiệm cá nhân. Cùng với đó, khi chuyển giao về xã, do áp lực công việc quá lớn và để tránh rủi ro pháp lý, một số cán bộ đã chủ động xin nghỉ việc ngay khi vừa nhận nhiệm vụ. Mặt khác, năng lực điều hành của một bộ phận cán bộ còn yếu, chưa đáp ứng được sự quyết liệt mà công việc đòi hỏi.
Đánh giá kết quả 1 năm vận hành chính quyền địa phương 2 cấp, bà Văn Thị Bạch Tuyết, Phó Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh chỉ rõ, hiện nay, một số cấp xã còn chậm kiện toàn, phân công các chức danh lãnh đạo cấp phòng và vị trí việc làm; thiếu cán bộ, công chức, viên chức có kinh nghiệm ở các lĩnh vực trọng yếu. Nhiều trụ sở làm việc chưa đáp ứng yêu cầu về diện tích, phải bố trí phân tán nhiều địa điểm, ảnh hưởng đến công tác phối hợp, quản lý và giao dịch của người dân. Hệ thống phần mềm một cửa đang trong quá trình hoàn thiện, một số thủ tục hành chính, nhất là lĩnh vực đất đai, chưa được cấu hình đầy đủ.
Nghiên cứu từ thực tiễn của Thành phố Hồ Chí Minh, theo Tiến sĩ Phan Hải Hồ, Trưởng khoa Nhà nước và Pháp luật (Học viện Cán bộ Thành phố Hồ Chí Minh), hiện nay, việc vận hành mô hình này chủ yếu là căn cứ vào pháp luật về tổ chức bộ máy và pháp luật chuyên ngành. Trong khi đó chưa có quy định riêng về cơ chế chỉ đạo, phối hợp Trung ương, địa phương, đặc biệt chưa có cơ chế phối hợp giữa các sở, ngành với cấp xã.
Từ những điểm nghẽn được bộc lộ khi vận hành chính quyền địa phương ở các đô thị lớn, Thành phố Hồ Chí Minh và Đồng Nai đã triển khai các giải pháp như: đào tạo, tập huấn cán bộ; rà soát, điều chuyển nhân sự; xây dựng cơ chế đánh giá theo hiệu quả công việc. Từ đó rút ra bài học quan trọng: muốn phân cấp hiệu quả phải đồng thời nâng năng lực cán bộ và hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực.
Bài 2: Củng cố niềm tin cho người dân