Thảo luận ở hội trường về Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035 (tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành 1 Chương trình mục tiêu quốc gia), sáng 20/8, các đại biểu Quốc hội đề nghị tiếp tục hoàn thiện cơ chế đánh giá hiệu quả, phân bổ nguồn lực và quy định về vốn đối ứng, bảo đảm Chương trình sau khi tích hợp thực sự tạo ra giá trị gia tăng và phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương.
"Thước đo" cao nhất của Chương trình
Đại biểu Quốc hội TP Hải Phòng Nguyễn Thị Việt Nga phát biểu. Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN
Đa số các đại biểu Quốc hội đánh giá cao sự chuẩn bị của Chính phủ và các cơ quan trong việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành một chương trình chung, nhất là trong điều kiện thời gian chuẩn bị rất khẩn trương. Dự thảo Nghị quyết đã thể hiện rõ hướng đổi mới trong quản lý, phân bổ nguồn lực, tăng cường phân cấp và khắc phục những bất cập trong quá trình thực hiện các chương trình trong thời gian qua.
Tuy nhiên, theo đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Hải Phòng), việc bảo toàn quy mô, đối tượng mới chỉ là “điều kiện cần”, “điều kiện đủ” và cũng là bản chất của việc tích hợp phải là tạo ra một giá trị gia tăng mới trong công tác quản lý nhà nước và hiệu quả đầu tư.
Thực tế, trên cùng một địa bàn khó khăn, người dân có đồng thời các nhu cầu về sinh kế, giáo dục, y tế, văn hóa và hạ tầng thiết yếu. Nếu trước đây, nhu cầu đó được giải quyết qua nhiều chương trình khác nhau thì ưu điểm của mô hình mới phải là khả năng nhìn một địa bàn như một chỉnh thể; nhìn một người dân, một gia đình trong tổng thể các nhu cầu phát triển, giải quyết bài toán phát triển của người dân và hộ gia đình một cách toàn diện.
Tờ trình của Chính phủ cũng đặt ra yêu cầu xây dựng hệ thống dữ liệu dùng chung theo dõi đồng bộ mục tiêu, nguồn lực dự án, tiến độ giải ngân, đối tượng thụ hưởng, công tác phối hợp chung... Tuy nhiên, Chính phủ cần bổ sung các chỉ số đo lường hiệu quả tích hợp vào hệ thống dữ liệu dùng chung; tránh tình trạng sau khi tích hợp nhưng khi kiểm tra, đánh giá vẫn chỉ chấm điểm rời rạc từng chỉ tiêu văn hóa, giáo dục, y tế... Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga đề nghị, khi chuyển sang quản lý theo kết quả, cần chuyển trọng tâm từ đánh giá sản phẩm đầu ra sang đánh giá sự thay đổi thực tế trong đời sống người dân.
Định hướng của Chính phủ là chuyển mạnh từ quản lý theo quy trình, thủ tục sang quản lý theo kết quả. Dự kiến Nghị quyết của Chính phủ đã thiết kế khung đánh giá, xếp loại kết quả và thực hiện đánh giá hằng năm, giữa kỳ, cuối kỳ. Tuy nhiên, theo đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, cần phân biệt rõ “sản phẩm đầu ra” và “kết quả cuối cùng” và đề nghị, hệ thống đánh giá của Chương trình được thiết kế theo hai tầng.
Cụ thể, tầng thứ nhất là các sản phẩm đầu ra, gồm công trình, thiết bị, số lượng người được hỗ trợ, tiến độ, giải ngân và các sản phẩm cụ thể. Tầng thứ hai, quan trọng hơn là kết quả và tác động: thu nhập của người dân tăng bền vững; khả năng tiếp cận giáo dục, y tế và văn hóa được cải thiện; chất lượng nguồn nhân lực tăng; khoảng cách phát triển giữa các vùng được thu hẹp và chất lượng cuộc sống của người dân thay đổi.
"Chính hồ sơ của Chính phủ đã đặt ra yêu cầu hệ thống dữ liệu phải theo dõi được mức độ tiếp cận, mức độ thụ hưởng và sự thay đổi thực tế về thu nhập, việc làm, giáo dục, y tế, văn hóa và chất lượng cuộc sống. Tôi cho rằng, tinh thần này cần được cụ thể hóa thành phương pháp đánh giá xuyên suốt Chương trình. Bởi, thước đo cao nhất của các chương trình mục tiêu quốc gia không nằm ở số lượng dự án hoàn thành hay tỷ lệ giải ngân mà nằm ở sự thay đổi tích cực trong cuộc sống hằng ngày của người thụ hưởng. Việc tích hợp lần này phải trở thành đòn bẩy đột phá trong tư duy quản lý phát triển", đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga nêu.
Bảo đảm nguồn vốn đối ứng phù hợp
Đại biểu Quốc hội tỉnh Tuyên Quang Lý Thị Lan phát biểu. Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN
Quan tâm đến vấn đề vốn đối ứng, đại biểu Lý Thị Lan (Tuyên Quang) cho rằng, đối với các tỉnh miền núi, biên giới, nơi có đông đồng bào dân tộc thiểu số chưa tự cân đối được ngân sách thì quy định này cần được tính toán kỹ hơn.
Theo đó, những địa phương này thường có số đối tượng thụ hưởng lớn, nhu cầu đầu tư cao nên nguồn lực Trung ương phân bổ lớn. Nếu vốn xác định đối ứng theo tỷ lệ vốn Trung ương giao thì số tuyệt đối địa phương phải bố trí cũng tăng, trong khi khả năng cân đối ngân sách lại hạn chế. Vì vậy, có thể xảy ra trường hợp Trung ương đã bố trí nguồn lực nhưng địa phương khó sử dụng hết do không bảo đảm được vốn đối ứng. Đặc biệt tại Phụ lục 1, kết quả bố trí vốn đối ứng năm trước còn được sử dụng để tính điểm phân bổ vốn năm sau; bố trí đủ được 0,2 điểm, không đủ thì 0 điểm.
Băn khoăn về tiêu chí này, đại biểu Lý Thị Lan phân tích, nếu địa phương không bố trí đủ vốn đối ứng do khó khăn về khả năng cân đối ngân sách, năm sau lại bị giảm điểm khi phân bổ thì chính địa phương đó lại sẽ tiếp tục gặp bất lợi. Trong khi đó, đây là những địa bàn cần được ưu tiên nguồn lực.
Do đó, đại biểu đề nghị, nghĩa vụ đối ứng cần được xác định trên cơ sở khả năng cân đối ngân sách, mức độ khó khăn của địa phương và tính chất từng nhóm nhiệm vụ. Đối với công trình có khả năng huy động thêm nguồn lực thì quy định tỷ lệ đối ứng phù hợp; đối với chính sách trực tiếp giải quyết những vấn đề thiếu hụt của hộ nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số như đất ở, nhà ở, nước sinh hoạt, sinh kế thì cần có mức hỗ trợ từ ngân sách Trung ương cao hơn.
Còn theo đại biểu Nguyễn Vũ Trung (Thành phố Hồ Chí Minh), công thức phân bổ phải có 4 nhóm bắt buộc: nhu cầu thiếu hụt, mức độ khó khăn, kết quả đầu ra và năng lực thực hiện; trong đó, nhu cầu và mức độ thiếu hụt phải chiếm trọng số lớn. Đồng thời cần xây dựng "chỉ số thiếu hụt phát triển đa chiều cấp xã”.
"Có thể hiểu đơn giản đây là một chỉ số tổng hợp để đo lường một xã đang thiếu hụt đến mức nào về các điều kiện phát triển và dịch vụ cơ bản thay vì chỉ nhìn vào hộ nghèo hay thu nhập, gồm ít nhất thông tin về mức độ nghèo, nước sạch, nhà ở, đường giao thông, y tế, dinh dưỡng, giáo dục, việc làm, văn hóa, chuyển đổi số", đại biểu Nguyễn Vũ Trung nêu.
Đồng quan điểm, đại biểu Nguyễn Hữu Toàn (Lai Châu) đề nghị bổ sung thêm nội dung: trên cơ sở các nguyên tắc, tiêu chí, định mức phân bổ và đánh giá kết quả thực hiện hằng năm, Trung ương hỗ trợ cho địa phương tổng mức vốn, giao Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương trình HĐND cùng cấp quyết định phân bổ để bảo đảm sát thực tiễn, đúng quy định trên tinh thần đẩy mạnh phân cấp để địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm. Trung ương sẽ thực hiện “hậu kiểm” để bảo đảm Chương trình được thực hiện đúng mục tiêu, có hiệu quả, đại biểu Nguyễn Hữu Toàn đề xuất.