Tổng thống Trump hủy kế hoạch tấn công Iran, tiết lộ nét chính của một thỏa thuận

Theo truyền thông Qatar ngày 2/8, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết ông đã hủy kế hoạch tiến hành một cuộc tấn công mới nhằm vào Iran, với điều kiện Washington và Tehran có thể nhanh chóng hoàn tất một thỏa thuận liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran và việc mở lại eo biển Hormuz.

Trong bài đăng trên mạng xã hội Truth Social, ông Trump tuyên bố quân đội Mỹ đã sẵn sàng triển khai một chiến dịch quy mô lớn nhằm vào Iran. Tuy nhiên, Mỹ nhận được đề nghị từ Tehran và một số quốc gia Trung Đông về việc tạm dừng hành động quân sự do các bên đã thống nhất được những nét chính của một thỏa thuận.

Theo Tổng thống Mỹ, thỏa thuận dự kiến bao gồm việc mở cửa hoàn toàn eo biển Hormuz và chấm dứt mối đe dọa từ chương trình hạt nhân Iran. Ông cho biết Israel cũng ủng hộ nỗ lực này, đồng thời yêu cầu các nhà đàm phán nhanh chóng hoàn thiện thỏa thuận.

Thông báo đánh dấu sự thay đổi đáng chú ý sau nhiều ngày ông Trump liên tục đe dọa tiến hành thêm các cuộc tấn công nhằm vào Iran. Trước đó, Tehran cảnh báo sẽ đáp trả quyết liệt và có thể mở rộng mục tiêu sang cơ sở năng lượng của các quốc gia trong khu vực nếu Mỹ tiếp tục hành động quân sự.

Tuy nhiên, Ross Harrison, chuyên gia cấp cao tại Viện Trung Đông, cho rằng vẫn khó xác định một chiến lược nhất quán của Mỹ trong cuộc chiến với Iran. Theo ông, Tổng thống Trump nhiều lần phát tín hiệu rằng một đợt leo thang quân sự sắp xảy ra, nhưng sau đó lại rút lại quyết định.

Ông Harrison nhận định phía Iran có thể cho rằng Tổng thống Mỹ đã chùn bước trước nguy cơ xung đột lan rộng. Hiện vẫn chưa rõ Tehran đã đưa ra cam kết cụ thể nào trong các cuộc điện đàm giữa Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi với những người đồng cấp tại Thổ Nhĩ Kỳ, Saudi Arabia và Pakistan.

Chuyên gia này cảnh báo quyết định hủy cuộc tấn công chưa thể được coi là một bước xuống thang thực sự, trừ khi Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận rõ ràng về cơ chế vận hành và mở lại eo biển Hormuz.

Eo biển này đã trở thành tâm điểm của cuộc đối đầu giữa hai nước kể từ khi Washington và Tehran ký bản ghi nhớ hồi tháng 6. Điều khoản thứ năm của văn kiện quy định Iran sẽ thu xếp việc bảo đảm tàu thương mại đi qua tuyến hàng hải chiến lược trong thời hạn nhất định.

Tehran diễn giải điều khoản này theo hướng Iran có quyền quản lý luồng tàu qua eo biển. Trong khi đó, Mỹ phối hợp với Oman xây dựng một hành lang hàng hải nằm gần bờ biển phía Nam, cho phép các tàu đi qua mà không cần tuân theo tuyến đường do Iran xác định.

Một số tàu đã di chuyển sát bờ biển Oman để tránh khu vực do Iran kiểm soát. Tehran coi đây là nỗ lực thiết lập một cơ chế hàng hải song song và làm suy yếu vai trò của Iran tại eo biển Hormuz. Bất đồng này sau đó trở thành một trong những nguyên nhân trực tiếp dẫn đến vòng giao tranh mới giữa hai bên.

Theo ông Harrison, nếu chưa có một thỏa thuận cụ thể về việc dỡ bỏ phong tỏa và quyền quản lý hoạt động hàng hải, quyết định mới nhất của ông Trump nhiều khả năng chỉ tạo ra thêm một khoảng dừng trước khi căng thẳng tái diễn.

Tại Iran, một số quan chức tiếp tục khẳng định Tehran sẽ không từ bỏ quyền kiểm soát hoạt động đi lại qua eo biển Hormuz. Ông Hassan Ghashghavi, người phát ngôn Ủy ban An ninh quốc gia và Chính sách đối ngoại của Quốc hội Iran, cáo buộc Mỹ công khai đe dọa leo thang trong khi âm thầm thúc đẩy đàm phán qua các kênh trung gian.

Ông Ghashghavi cho rằng dù xung đột diễn biến theo hướng quân sự hay ngoại giao, hoạt động lưu thông qua eo biển Hormuz vẫn phải được thực hiện theo các cơ chế do Iran sắp xếp.

Trong khi đó, ông Majidreza Hariri, Chủ tịch Phòng Thương mại và Công nghiệp Iran - Trung Quốc, nhận định Washington khó có thể tiến hành một chiến dịch quy mô lớn nhằm phá hủy cơ sở năng lượng của Iran.

Hệ thống điện của Iran được phân bổ trên phạm vi rộng với khoảng 150 nhà máy, khiến việc gây ra tình trạng mất điện trên toàn quốc bằng các cuộc không kích trở nên khó khăn hơn. Tuy nhiên, những tuyên bố này chưa loại trừ nguy cơ Mỹ tấn công các mục tiêu riêng lẻ nếu tiến trình đàm phán thất bại.

Trái với cách nhìn từ Tehran, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho rằng những đợt tấn công của Washington đã khiến Iran sẵn sàng đàm phán hơn về chương trình hạt nhân cũng như eo biển Hormuz.

Ông Rubio tuyên bố các chiến dịch quân sự đã làm suy giảm đáng kể năng lực hải quân, phòng không, bệ phóng tên lửa và hoạt động sản xuất vũ khí của Iran. Dù thừa nhận Tehran vẫn còn tên lửa và máy bay không người lái đủ khả năng gây thiệt hại, Ngoại trưởng Mỹ cho rằng Iran đã mất phần lớn lá chắn quân sự thông thường từng được sử dụng để bảo vệ nước này.

Theo ông Rubio, sự thay đổi về tương quan sức mạnh là nguyên nhân khiến Tehran tỏ ra quan tâm hơn đến một thỏa thuận về hạt nhân và tự do hàng hải.

Tuy nhiên, Iran chưa công khai xác nhận rằng hai bên đã đạt được một khuôn khổ thỏa thuận như tuyên bố của ông Trump. Việc Washington và Tehran đưa ra những cách diễn giải khác nhau về các thỏa thuận trước đây cũng cho thấy nguy cơ một vòng đàm phán mới tiếp tục đổ vỡ.

Quyết định hủy cuộc tấn công trước mắt giúp giảm nguy cơ xảy ra một đợt đối đầu quân sự trực tiếp mới. Dù vậy, khả năng duy trì trạng thái này sẽ phụ thuộc vào việc hai bên có tìm được công thức chung cho eo biển Hormuz hay không, đặc biệt là vấn đề Iran được trao quyền kiểm soát đến mức nào đối với một trong những tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng nhất thế giới.