Đánh thức ký ức Champa giữa thung lũng Mỹ Sơn

Những viên gạch lưu dấu một nền văn minh

Buổi sớm, khi sương còn bảng lảng trên các vạt cây và nắng vừa chạm tán rừng, Khu đền tháp Mỹ Sơn hiện ra giữa thung lũng như một phần ký ức xa xăm. Rừng cây xanh thẫm ôm lấy những bức tường gạch đỏ đã nhuốm màu thời gian, tạo nên vẻ trầm mặc, huyền bí cho không gian di sản.

Đến Mỹ Sơn, du khách thường bước chậm hơn để quan sát từng mái tháp, bức phù điêu và dấu tích còn sót lại. Một mái tháp đã mất, bức tường dang dở hay chân đế phủ rêu đều gợi lên diện mạo của một trung tâm tín ngưỡng từng giữ vị trí quan trọng trong lịch sử Champa.

Được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới năm 1999, Mỹ Sơn gồm những công trình được xây dựng liên tục từ thế kỷ IV đến XIII. Đây từng là trung tâm tôn giáo và chính trị quan trọng của Vương quốc Champa, chịu ảnh hưởng sâu sắc của Hindu giáo. Nhiều đền tháp được dựng để thờ các vị thần Hindu, trong đó thần Shiva giữ vị trí đặc biệt.

Vị trí của quần thể cũng góp phần tạo nên giá trị riêng. Mỹ Sơn nằm trong một lòng chảo được bao quanh bởi núi, gần khu vực đầu nguồn sông Thu Bồn. Không gian khép kín tạo cảm giác biệt lập, linh thiêng, khiến những ngôi tháp như hòa vào cảnh quan thay vì tồn tại tách biệt với thiên nhiên.

Theo hồ sơ của UNESCO, quần thể hiện có tám nhóm với 71 công trình đứng vững cùng nhiều dấu tích khảo cổ dưới lòng đất. Các nhóm tháp được tổ chức theo chức năng trong không gian nghi lễ; trong đó, tháp chính là nơi thờ thần, các công trình xung quanh phục vụ hoạt động tôn giáo.

Nếu tín ngưỡng tạo nên linh hồn thì gạch làm nên diện mạo đặc biệt của Mỹ Sơn. Các viên gạch được xếp khít, nhiều mạch nối gần như không thể nhận ra bằng mắt thường. Kỹ thuật chế tác gạch, vật liệu liên kết và phương pháp xây dựng tháp qua nhiều thế kỷ vẫn là những vấn đề thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu.

Càng quan sát kỹ, du khách càng dễ bị cuốn vào câu hỏi người Champa xưa đã dựng nên những công trình này bằng cách nào. Câu hỏi ấy hiện diện trên từng viên gạch, mảng tường và cấu kiện kiến trúc còn lại, cho thấy trình độ kỹ thuật cùng tư duy thẩm mỹ của những người xây tháp.

Trên các công trình, hình tượng Linga - Yoni, bò thần Nandin, Makara, Kala hay Gajasimha không đơn thuần là chi tiết trang trí. Mỗi biểu tượng gắn với một lớp ý nghĩa về sức mạnh, sự bảo hộ, khả năng sinh sôi và vòng tuần hoàn của sự sống. Khi kết hợp với kiến trúc, những hình tượng này tạo thành không gian tâm linh phản ánh quan niệm của người Champa về thần linh, quyền lực và thế giới vô hình.

Bên cạnh kiến trúc và điêu khắc, những văn bia bằng chữ Phạn và chữ Chăm cổ cung cấp thêm dữ liệu về lịch sử. Nội dung còn lại trên bia ghi tên các vị vua, sự kiện cùng những dấu mốc liên quan đến quá trình dựng đền tháp, giúp các nhà nghiên cứu từng bước tái hiện đời sống tôn giáo, chính trị của Vương quốc Champa.

Theo số liệu từ đơn vị quản lý, Khu đền tháp Mỹ Sơn đón khoảng 438.000 lượt khách trong năm 2025 và đặt mục tiêu đạt khoảng 490.000 lượt trong năm 2026. Khách quốc tế chiếm tỷ lệ lớn, cho thấy sức hút của di sản không chỉ nằm ở kiến trúc mà còn ở khả năng mở ra một lát cắt đặc sắc về lịch sử, tín ngưỡng và văn hóa Việt Nam.

Khi di sản sống bằng âm thanh và vũ điệu

Chiến tranh từng gây tổn thất nặng nề cho Mỹ Sơn. Nhiều công trình bị phá hủy, một số chỉ còn chân đế, mảng tường hoặc cấu kiện rời. Vì vậy, bảo tồn tại đây không đơn thuần là sửa chữa một công trình cũ mà đòi hỏi sự cân nhắc giữa gia cố kiến trúc và gìn giữ tối đa yếu tố nguyên gốc.

Một bức tường được làm mới quá mức có thể đánh mất dấu vết lịch sử mà nó cần chuyển tải. Ngược lại, nếu không được can thiệp kịp thời, thời tiết, độ ẩm và sự xuống cấp của vật liệu có thể tiếp tục đe dọa sự tồn tại của công trình.

Các chương trình hợp tác giữa Việt Nam với chuyên gia Ba Lan, Italy, Ấn Độ và những tổ chức chuyên môn đã góp phần nghiên cứu, gia cố, phục hồi nhiều nhóm tháp. Từ viên gạch, lớp vữa, chất kết dính đến phương pháp xử lý cấu kiện đều phải được phân tích cẩn trọng trước khi áp dụng.

Bởi vậy, Mỹ Sơn không chỉ là điểm tham quan mà còn có thể được xem như một không gian nghiên cứu thực địa về khảo cổ, kiến trúc và bảo tồn di sản.

Tuy nhiên, sức sống của Mỹ Sơn không chỉ nằm trong những đền tháp. Giữa thung lũng, tiếng kèn Saranai réo rắt hòa cùng nhịp trống Ghinăng, Paranưng và những điệu múa truyền thống của nghệ nhân Chăm. Vũ điệu Apsara mềm mại giữa màu gạch đỏ khiến khoảng cách giữa hiện tại và quá khứ dường như được rút ngắn.

Văn hóa Champa lúc này không còn là khái niệm nằm trong sách vở mà hiện diện bằng âm thanh, chuyển động và con người. Những chương trình biểu diễn cũng tạo thêm cách tiếp cận di sản, giúp du khách hiểu rằng đằng sau mỗi ngôi tháp là một đời sống văn hóa phong phú.

Anh Erich Sone, du khách người Anh, cho biết không gian yên tĩnh, kiến trúc gạch đỏ và các điệu múa Chăm để lại nhiều ấn tượng trong lần đầu anh cùng bạn gái đến Mỹ Sơn.

“Chúng tôi đặc biệt yêu thích tiếng kèn, nhịp trống và vũ điệu Apsara. Những màn trình diễn khiến lịch sử trở nên sống động, gần gũi hơn. Đây không chỉ là điểm tham quan đẹp mà còn giúp chúng tôi hiểu thêm về văn hóa Champa và lịch sử Việt Nam”, anh Erich Sone chia sẻ.

Với anh Lê Hoàng, du khách đến từ TP Hồ Chí Minh, trải nghiệm đáng nhớ không chỉ là ngắm những công trình cổ mà còn được nghe âm nhạc truyền thống giữa núi rừng.

“Khi đứng trước những bức tường đã sứt mẻ, tôi cảm nhận rõ dấu vết thời gian và tự hỏi người xưa đã xây dựng chúng như thế nào. Mỹ Sơn không phải nơi chỉ đến để chụp ảnh mà khiến du khách muốn đi chậm, nghe thuyết minh và tìm hiểu sâu hơn về văn hóa Champa”, anh Lê Hoàng nói.

Sức sống của Mỹ Sơn hôm nay còn được bồi đắp bởi những nghệ nhân Chăm đang thực hành, gìn giữ và truyền lại các giá trị văn hóa. Nhờ đó, quá khứ không bị đóng khung trong những phế tích mà tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại, trở thành một phần giàu cảm xúc trong hành trình khám phá di sản.

Chiều xuống, nắng xuyên qua tán cây rồi nhạt dần trên những bức tường đỏ. Bóng tháp đổ dài trên nền cỏ, Mỹ Sơn trở về với vẻ tĩnh lặng vốn có. Giữa không gian ấy, dư âm của tiếng kèn Saranai và nhịp trống dường như vẫn còn ngân vang, để câu chuyện nghìn năm tiếp tục được kể giữa đại ngàn.