Chloé thường xuyên tới giúp ông bà học sử dụng Internet. Ảnh: D.D
Đối với Laura, một sinh viên ngoài 20 tuổi lớn lên cùng Internet, những thao tác trên máy tính gần như là bản năng. Nhưng với bà cô, mỗi cú nhấp chuột vẫn là một hành trình khám phá. Và buổi gặp gỡ quen thuộc ấy đã trở thành “nghi lễ” đặc biệt giữa hai thế hệ: người trẻ kiên nhẫn chỉ dẫn, còn người lớn tuổi từng bước làm quen với thế giới số đang ngày càng trở nên không thể thiếu.
Ngày nay, đặt lịch hẹn khám bệnh, mua sắm, thanh toán hóa đơn hay làm thủ tục hành chính đều gắn với các ứng dụng trực tuyến. Sống mà không có công nghệ dường như đã trở thành “nhiệm vụ bất khả thi”. Với thế hệ Gen Z sinh ra khi internet đã hiện diện khắp nơi, những kỹ năng số đơn giản là điều hiển nhiên. Nhưng với nhiều người cao tuổi, mỗi bước tiếp cận công nghệ lại là một thử thách mới.
Mỗi lần Laura đến thăm bà, hai bà cháu đều bắt đầu bằng việc dọn dẹp hộp thư điện tử. Sau đó mới đến phần mà bà thích nhất: học cách sử dụng mạng xã hội, đặc biệt là Facebook.
“Bà thường sợ bấm nhầm vào đường link nào đó hoặc không biết cách gửi lại một bức ảnh cho bạn bè”, Laura kể. Cách cô hướng dẫn rất chậm rãi: chỉ từng bước một, sau đó để bà tự thao tác lại. Để khỏi quên, bà ghi chú cẩn thận vào một tờ giấy nhỏ, thậm chí còn vẽ lại hình dạng các nút bấm cần nhấn.
Những ngày sau đó, bà lại thực hành dưới ánh mắt dõi theo đầy kiên nhẫn của cháu gái.
Là một sinh viên chu đáo, Laura luôn tránh dùng những thuật ngữ công nghệ phức tạp. Cô nhận ra rằng những khái niệm tưởng chừng rất đơn giản lại không hề hiển nhiên với thế hệ của bà mình.
“Ví dụ như biểu tượng thư mục trên máy tính”, Laura giải thích. “Đối với bà, nó chẳng giống một cái bìa hồ sơ nào cả, nên bà không hiểu vì sao lại gọi là ‘folder’. Mình phải tìm cách giải thích bằng những hình ảnh khác”.
Đôi khi, việc hướng dẫn phải lặp lại nhiều lần. Nhưng Laura không hề cảm thấy phiền lòng. Ngược lại, cô xem đó là trải nghiệm thú vị.
“Thật thú vị khi nhìn thấy ai đó lần đầu khám phá mạng xã hội”, cô cười. “Có những thứ đối với tôi quá hiển nhiên, nhưng với bà lại là điều hoàn toàn mới”.
Dù vậy, không phải lúc nào việc học cũng suôn sẻ. Bà của Laura đôi khi cũng nản lòng khi không hiểu ngay lập tức. Nhưng ở tuổi 75, bà vẫn kiên trì tiếp tục.
“Bà thích cảm giác được học điều gì đó mới”, Laura nói. “Ở tuổi của bà mà tiếp thu được như vậy là rất tốt rồi”.
Thực tế, bà của Laura thuộc nhóm thiểu số những người cao tuổi tại Bỉ đang sử dụng công nghệ để truy cập mạng xã hội. Theo số liệu của cơ quan thống kê Statbel, khoảng 20% người cao tuổi ở nước này sử dụng Internet để vào các nền tảng mạng xã hội.
Một nghiên cứu được công bố vào mùa thu năm 2024, lần đầu tiên khảo sát nhóm tuổi từ 75 đến 89, cho thấy khoảng cách số giữa các thế hệ vẫn còn khá lớn. Dù vậy, xu hướng đang dần thay đổi. Đến năm 2025, tỷ lệ người cao tuổi chưa từng sử dụng Internet tại Bỉ đã giảm xuống còn 31%, so với mức 35% của năm trước đó.
Nhận thấy nhu cầu ngày càng tăng, nhiều sáng kiến đã ra đời nhằm giúp người cao tuổi vượt qua rào cản công nghệ.
Azzi Khaoula, 25 tuổi, là một trong những người tham gia vào nỗ lực đó. Tốt nghiệp ngành truyền thông đa phương tiện, cô hiện làm việc cho một tổ chức phi lợi nhuận tại Brussels chuyên tổ chức các khóa đào tạo kỹ năng số. Ngoài ra, cô còn cung cấp dịch vụ hỗ trợ công nghệ tại nhà cho những người cần giúp đỡ.
“Thông thường, mọi người gọi tôi khi gặp một vấn đề cụ thể”, Khaoula cho biết. “Có người muốn kiểm tra tài khoản ngân hàng trực tuyến, có người không biết đăng nhập vào các trang dịch vụ hành chính”.
Theo cô, nỗi lo lớn nhất của người cao tuổi là sợ bấm nhầm. “Họ sợ làm sai, sợ làm hỏng thiết bị”, Khaoula nói.
Nhiều người cũng hoang mang khi nhận được các tin nhắn lạ hoặc thư điện tử đáng ngờ. Khi đó, họ chỉ cần một lời giải thích đơn giản để yên tâm.
Điều khiến Khaoula thích thú nhất là khoảnh khắc người học bỗng hiểu ra vấn đề. Cô nhớ lại lần giải thích về các “tab” – những thẻ trang trên trình duyệt Internet. Khi một khách hàng thấy một trang mới mở ra chỉ bằng một cú nhấp chuột, ông gần như ngỡ ngàng.
“Với một người khác, chỉ cần hiểu được chức năng của một nút bấm thôi cũng giúp họ hiểu được một nửa cách sử dụng điện thoại”, cô kể.
Để việc học dễ dàng hơn, Khaoula thường dùng những hình ảnh so sánh quen thuộc. Chẳng hạn, mật khẩu được ví như chiếc chìa khóa của một két sắt, còn “đám mây” lưu trữ dữ liệu được giải thích như một kho đồ vô hình.
Không phải ai cũng chọn cách học riêng với người hướng dẫn. Bà Micheline, 72 tuổi, lại thích học trong lớp.
Tại thị trấn Mont-Saint-Libert, bà đã tham gia các lớp tin học do địa phương tổ chức suốt nhiều năm qua. Mỗi tuần, bà đều đến lớp để khám phá thêm những tính năng mới.
“Vì tôi học được nên tôi cứ học tiếp thôi”, bà nói đầy hào hứng.
Trước đây, bà thường nhờ con cháu giúp đỡ khi gặp khó khăn với điện thoại hoặc máy tính. Nhưng có một điều khiến bà không hài lòng. “Chúng thường cầm lấy điện thoại rồi bấm vèo vèo, nhanh đến mức tôi chẳng hiểu gì cả”.
Theo bà, người lớn tuổi cần thời gian để hiểu và thực hành lại nhiều lần. Chính vì vậy, bà quyết định đi học để được hướng dẫn theo tốc độ của riêng mình.
Động lực ban đầu đến từ một thay đổi nhỏ nhưng có ảnh hưởng lớn: ngân hàng của bà ngừng cho phép thực hiện chuyển khoản trực tiếp tại quầy.
“Tôi buộc phải học dùng ứng dụng ngân hàng”, bà nói. “Không còn cách nào khác ».
Theo Giáo sư Yves Deville, chuyên gia kỹ thuật tin học tại Đại học UCLouvain, cảm giác bị công nghệ “ép buộc” là điều khá phổ biến ở người cao tuổi.
“Nhiều người cảm thấy mình bị gạt ra bên lề xã hội”, ông nhận định. “Nếu không có kỹ năng số, họ thậm chí không thể thực hiện những quyền công dân cơ bản như các thủ tục hành chính”.
Trong nhiều gia đình, sự hỗ trợ từ con cháu đang trở thành cầu nối giúp người già vượt qua rào cản đó.
Chloé, 24 tuổi, một luật sư trẻ, thường giúp ông bà xử lý các giấy tờ trực tuyến. Cô thậm chí còn tự làm các tài liệu hướng dẫn bằng cách chụp ảnh màn hình rồi ghi chú chi tiết từng bước.
Bà của cô – từng làm thư ký, khá thành thạo máy tính. Nhưng ông của cô thì hoàn toàn ngược lại.
“Ông luôn nói rằng mình không cần học”, Chloé cười. “Nhưng giờ thì ông buộc phải làm thôi, ít nhất là để gửi giấy tờ cho bảo hiểm”.
Không phải lúc nào mọi chuyện cũng suôn sẻ. Có lần bà gọi Chloé về nhà gấp để sửa chiếc máy in “bị hỏng”. Cuối cùng, nguyên nhân đơn giản chỉ là… hết mực.
“Bà đã thay mực cả chục lần rồi,” Chloé kể lại. Nhưng lần đó bà nhất quyết không tin”.
Dù vậy, những tình huống như thế thường kết thúc bằng tiếng cười.
Ở một góc khác của Brussels, Valentine – một cô gái trẻ – cũng dành thời gian mỗi tuần đến thăm ông bà. Thay vì chuẩn bị tài liệu hướng dẫn, cô chỉ đơn giản ngồi cạnh khi họ sử dụng điện thoại.
Cách đó giúp ông bà cô tự tin hơn, bởi họ luôn sợ rằng một cú nhấn sai có thể “làm hỏng mọi thứ”.
Theo Giáo sư Deville, sự phụ thuộc vào thế hệ trẻ trong lĩnh vực công nghệ là điều khó tránh khỏi. Nhưng ông cũng nhìn thấy một mặt tích cực.
“Trước đây, người già dạy người trẻ về cuộc sống. Ngày nay, vai trò ấy phần nào đảo ngược”, ông nói
Dù vậy, sự đảo chiều này không làm mất đi ý nghĩa của mối quan hệ giữa các thế hệ. Ngược lại, nó mở ra những cách gắn kết mới.
Công nghệ, thứ từng khiến nhiều người cao tuổi cảm thấy xa lạ, giờ đây lại trở thành cầu nối.
Với bà của Laura, niềm vui mỗi ngày rất giản dị: lên Google tìm một bức ảnh đẹp, đăng lên Facebook và gửi lời chào buổi sáng đến bạn bè.
Kể từ khi Laura dạy bà cách đăng lại hình ảnh, trang Facebook của bà trở nên nhộn nhịp hơn hẳn.“Sáng nào bà cũng đăng một tấm hình,” Laura cười.
Và mỗi lời chào nhỏ giản dị ấy, được gửi đi từ một chiếc máy tính mà bà từng rất e dè, lại trở thành sợi dây nối dài tình bạn và niềm vui tuổi già trong thế giới số.