Thủ tướng Italy Giorgia Meloni. Ảnh: AFP/TTXVN (Không được phép sử dụng, chia sẻ bởi bên thứ ba)
Theo truyền thông châu Âu, Chính phủ của Thủ tướng Giorgia Meloni bắt đầu triển khai biện pháp này từ sáng 1/8 tại các sân bay và cảng biển của Italy. Động thái được đưa ra sau khi hàng chục nghìn người di cư vượt biên trái phép vào Ceuta, vùng lãnh thổ của Tây Ban Nha nằm trên bờ biển Bắc Phi
Trong một bài đăng trên mạng xã hội X, bà Meloni cho biết chính phủ quyết định tạm thời ngừng áp dụng cơ chế đi lại tự do theo Hiệp định Schengen trên các tuyến hàng không và hàng hải với Tây Ban Nha, đồng thời khôi phục kiểm soát biên giới.
Tuyên bố này khiến một số phương tiện truyền thông đưa tin Italy đã đình chỉ Tây Ban Nha khỏi khu vực Schengen. Tuy nhiên, trên thực tế, Rome chỉ tái lập kiểm tra biên giới theo cơ chế ngoại lệ đã được quy định trong các quy tắc của Schengen.
Theo quy định hiện hành, một quốc gia thành viên có thể tạm thời khôi phục kiểm soát tại biên giới nội khối khi xuất hiện mối đe dọa nghiêm trọng đối với trật tự công cộng hoặc an ninh nội địa. Không quốc gia nào có quyền đơn phương đình chỉ tư cách thành viên Schengen của một nước khác.
Italy từng áp dụng biện pháp tương tự trong hơn một năm tại khu vực biên giới với Slovenia, chủ yếu nhằm kiểm soát công dân đến từ các quốc gia ngoài EU.
Bộ trưởng Nội vụ Italy Matteo Piantedosi mô tả quyết định mới là một biện pháp quan trọng nhưng mang tính phòng ngừa. Hoạt động kiểm soát dự kiến kéo dài một tháng, áp dụng tại các cửa khẩu hàng không và đường biển đối với người đến từ Tây Ban Nha.
Theo ông Piantedosi, mục tiêu chính là kiểm tra tính hợp pháp trong việc di chuyển của công dân ngoài EU trong khu vực Schengen.
Từ sáng 1/8, cảnh sát sân bay Italy tiến hành kiểm tra ngẫu nhiên tại sân bay Fiumicino ở Rome cùng hai sân bay Malpensa và Linate tại Milan.
Công dân EU chỉ cần xuất trình giấy tờ chứng minh danh tính. Trong khi đó, công dân ngoài EU phải cung cấp thêm thị thực hoặc giấy phép cư trú còn hiệu lực.
Việc tái lập kiểm soát có thể khiến hành khách đến Italy từ Tây Ban Nha mất thêm thời gian làm thủ tục, nhưng không đồng nghĩa biên giới giữa hai nước bị đóng cửa. Người đi từ Italy sang Tây Ban Nha hiện không chịu các biện pháp kiểm soát bổ sung và vẫn được nhập cảnh theo quy định thông thường.
Quyết định của Rome đã vấp phải phản ứng mạnh từ chính quyền Madrid. Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez gửi thư tới Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa và Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen, đề nghị Brussels can thiệp và thúc đẩy các nước thành viên phối hợp trong ứng phó cuộc khủng hoảng di cư.
Ở chiều ngược lại, Thủ tướng Meloni và người đồng cấp Đan Mạch Mette Frederiksen gửi thư tới các cơ quan EU, với sự ủng hộ của 22 lãnh đạo thành viên, đề nghị tổ chức một cuộc họp khẩn về tình trạng di cư bất hợp pháp.
Trong thư, các lãnh đạo kêu gọi EU phối hợp tăng cường bảo vệ biên giới bên ngoài, chống các đường dây đưa người trái phép, nâng cao hiệu quả hồi hương và loại bỏ những yếu tố có thể khuyến khích các làn sóng nhập cảnh bất hợp pháp mới.
Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen cho biết bà đã thảo luận với các ủy viên phụ trách vấn đề di cư và khu vực Địa Trung Hải về tình hình tại Ceuta. Theo bà, phần lớn người nhập cảnh trái phép vào vùng lãnh thổ này đã được hồi hương.
Bà von der Leyen cũng nhấn mạnh chưa có người di cư nào từ Maroc tới được phần lãnh thổ Tây Ban Nha trên lục địa châu Âu hoặc các quốc gia EU khác.
Một hội nghị trực tuyến về cuộc khủng hoảng dự kiến được tổ chức vào ngày 4/8 dưới sự chủ trì của Thủ tướng Ireland Micheal Martin, nước đang giữ chức Chủ tịch luân phiên Hội đồng EU.
Trong khi Italy coi việc tái lập kiểm tra là biện pháp phòng ngừa cần thiết, Tây Ban Nha lo ngại động thái này có thể làm suy yếu nguyên tắc tự do đi lại trong khu vực Schengen. Tranh cãi cũng cho thấy cuộc khủng hoảng tại Ceuta đang chuyển từ một vấn đề kiểm soát biên giới của Tây Ban Nha thành phép thử mới đối với sự đoàn kết và chính sách di cư chung của EU.