Người di cư vượt hàng rào biên giới để vào thành phố biên giới Ceuta, Tây Ban Nha, từ Fnideq (Maroc). Ảnh tư liệu: THX/TTXVN
Theo truyền thông châu Âu ngày 1/8, cuộc khủng hoảng di cư tại Ceuta đang làm gia tăng sức ép lên Tây Ban Nha, khi Italy, Phần Lan và Đan Mạch đề cập khả năng tạm đình chỉ một phần quy định tự do đi lại trong khu vực Schengen đối với nước này.
Tranh cãi bùng lên sau khi khoảng 60.000 người di cư vượt biên trái phép từ Maroc vào Ceuta, vùng lãnh thổ của Tây Ban Nha nằm ở Bắc Phi. Đây được cho là đợt người di cư tràn vào lãnh thổ Liên minh châu Âu (EU) lớn nhất từng được ghi nhận trong một ngày.
Mặc dù Ceuta nằm trên lục địa châu Phi và những người nhập cảnh tại đây không thể dễ dàng di chuyển tới phần lãnh thổ Tây Ban Nha ở châu Âu, quy mô của sự việc vẫn làm dấy lên lo ngại về khả năng kiểm soát biên giới bên ngoài EU.
Thủ tướng Italy Giorgia Meloni là một trong những lãnh đạo đầu tiên đề cập khả năng áp dụng biện pháp mạnh với Tây Ban Nha. Bà tuyên bố Rome sẵn sàng thực hiện các biện pháp đặc biệt để bảo vệ biên giới quốc gia.
Sau cuộc họp do Bộ trưởng Nội vụ Matteo Piantedosi chủ trì ngày 31/7, Italy quyết định khôi phục kiểm soát đối với hành khách đến từ Tây Ban Nha bằng đường hàng không và đường biển. Biện pháp có hiệu lực trong một tháng, đồng nghĩa hành khách trên các chuyến bay và tàu biển giữa hai nước có thể phải xuất trình giấy tờ và trải qua kiểm tra biên giới.
Bộ trưởng Nội vụ Phần Lan Mari Rantanen sau đó ủng hộ đề xuất của Italy và kêu gọi các nước châu Âu khác cân nhắc hành động tương tự. Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen cũng cho rằng khả năng tạm đình chỉ quy định tự do đi lại với Tây Ban Nha cần được xem xét. Đề xuất này nhận được sự hưởng ứng của một số chính trị gia trung hữu tại châu Âu.
Tây Ban Nha có thể bị đình chỉ khỏi Schengen?
Về mặt pháp lý, không có cơ chế đơn giản để đình chỉ một quốc gia đang tham gia Schengen. Biện pháp được nhắc đến thực chất là khôi phục hoạt động kiểm soát tại các đường biên giới nội bộ với quốc gia liên quan, thay vì loại bỏ hoàn toàn tư cách thành viên của nước đó.
Theo Điều 29 của Bộ luật Biên giới Schengen, trong những trường hợp đặc biệt, Hội đồng EU có thể khuyến nghị một hoặc nhiều quốc gia tái lập kiểm soát tại toàn bộ hoặc một phần biên giới nội bộ. Cơ chế này chỉ được áp dụng như biện pháp cuối cùng, khi xuất hiện những thiếu sót nghiêm trọng và kéo dài trong việc kiểm soát biên giới bên ngoài, gây đe dọa đối với trật tự công cộng hoặc an ninh của toàn khu vực Schengen.
Quy trình phải bắt đầu từ Ủy ban châu Âu (EC). Cơ quan này cần tiến hành đánh giá, xác định những thiếu sót nghiêm trọng và đề xuất biện pháp lên Hội đồng EU. Các quốc gia thành viên sau đó mới xem xét thông qua khuyến nghị khôi phục kiểm soát biên giới.
Điều này có nghĩa EU không trực tiếp loại Tây Ban Nha khỏi Schengen. Thay vào đó, các nước thành viên có thể được khuyến nghị kiểm tra người đi lại từ Tây Ban Nha trong một khoảng thời gian nhất định.
Hiện chưa có dấu hiệu cho thấy EC sẽ sớm kích hoạt quy trình trên. Một quan chức EU cho biết các cuộc đánh giá Schengen được tiến hành thường xuyên. Nếu phát hiện vấn đề nghiêm trọng tại một cửa khẩu, EC trước tiên sẽ lập báo cáo và thảo luận với quốc gia liên quan để tìm biện pháp khắc phục.
Ceuta áp dụng quy chế đặc biệt
Khả năng áp dụng biện pháp trên còn phức tạp hơn do Ceuta và Melilla được hưởng quy chế đặc biệt trong hệ thống Schengen. Dù hai thành phố thuộc chủ quyền Tây Ban Nha, hoạt động đi lại giữa các vùng lãnh thổ này với phần còn lại của khu vực Schengen vẫn chịu kiểm tra biên giới.
Do đó, những người vượt biên vào Ceuta không đương nhiên có quyền lên tàu hoặc máy bay tới Tây Ban Nha đại lục và các quốc gia châu Âu khác. Bộ luật Biên giới Schengen cũng quy định riêng rằng các quy tắc chung không làm thay đổi những cơ chế đặc biệt đang áp dụng đối với Ceuta và Melilla.
Bên cạnh quy trình cấp EU, từng quốc gia Schengen vẫn có quyền đơn phương khôi phục kiểm soát biên giới nội bộ khi xác định có mối đe dọa nghiêm trọng đối với an ninh hoặc trật tự công cộng. Italy đã sử dụng cơ chế này với Tây Ban Nha.
Pháp hiện cũng duy trì kiểm soát tại các đường biên giới trên bộ, trong đó có biên giới với Tây Ban Nha. Tuy nhiên, quyết định của Paris được đưa ra trước cuộc khủng hoảng Ceuta và dựa trên các lý do khác, bao gồm nguy cơ khủng bố, tội phạm có tổ chức và hoạt động đưa người di cư trái phép. Bộ trưởng Nội vụ Pháp Laurent Nunez đã yêu cầu tăng cường kiểm tra sau khi tình hình tại Ceuta trở nên căng thẳng.
Bồ Đào Nha, quốc gia EU còn lại có đường biên giới trên bộ với Tây Ban Nha, chưa áp dụng biện pháp tương tự. Lisbon cho rằng sự ổn định của Schengen phụ thuộc vào khả năng kiểm soát chặt chẽ các đường biên giới bên ngoài khối.
Trong ngắn hạn, Tây Ban Nha khó bị đình chỉ trên phạm vi toàn Schengen do ngưỡng pháp lý để kích hoạt cơ chế này rất cao. Tuy nhiên, nhiều quốc gia có thể tiếp tục tự khôi phục kiểm tra đối với hành khách từ Tây Ban Nha, khiến nguyên tắc đi lại không biên giới với nước này bị hạn chế trên thực tế.