Trạm xăng và CNG Parsin trên đường cao tốc Karaj-Qazvin, Iran. Ảnh minh họa: Wikimedia Commons
Theo truyền thông Qatar ngày 23/8, trong khi Mỹ phong tỏa các cảng biển của Iran và những tác động kinh tế từ cuộc chiến tiếp tục kéo dài, việc cung cấp nhiên liệu trợ giá cho 93 triệu dân đang trở thành gánh nặng mà chính phủ Iran ngày càng khó cáng đáng.
Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dự báo tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Iran sẽ giảm 5,4% trong năm 2026.
Tăng giá xăng tại Iran từng châm ngòi cho bất ổn, trong đó có các cuộc biểu tình trên toàn quốc năm 2019. Những biện pháp tương tự cũng được triển khai vài tuần trước các cuộc biểu tình hồi tháng 1/2026.
Do đó, giới chức đang thận trọng, trong khi quyết định cuối cùng dự kiến được đưa ra trong những tuần tới.
Sáng 23/8, Tổng thống Masoud Pezeshkian phát biểu: “Tôi hiểu rằng hiện nay xã hội đang đối mặt với nhiều vấn đề. Chúng tôi đang cố gắng hết sức để người dân không phải chịu ảnh hưởng, nhưng đối phương đang làm mọi cách để chúng tôi không thể thành công”.
Sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump cảnh báo tiến hành chiến dịch kinh tế khốc liệt nhất từng được triển khai, đồng rial của Iran đã giảm xuống mức thấp kỷ lục mới, khi 2 triệu rial chỉ đổi được 1 USD trên thị trường tự do ở Tehran chiều 23/8.
Trước đó, ngày 21/8, Tổng thống Pezeshkian lưu ý rằng giá nhiên liệu tại Iran thấp hơn đáng kể so với hầu hết các quốc gia trên thế giới. Ông cho biết chính phủ phải chi 1,3 triệu rial (17.200 đồng) cho mỗi lít xăng do các nhà máy lọc dầu sản xuất. Trong khi đó, mức giá thấp nhất dành cho người dân chỉ là 15.000 rial (chưa đến 260 đồng) mỗi lít.
Hai mức giá khác dành cho phương tiện cá nhân là 30.000 rial (396 đồng) và 50.000 rial (660 đồng) mỗi lít cũng đang làm gia tăng gánh nặng tài chính cho chính phủ Iran.
Trong khi đó, những người Iran sử dụng xe nhập khẩu, xe đăng ký tại các khu vực tự do thương mại hoặc xe mới đăng ký phải chịu mức giá cao nhất.
Tuy nhiên, lượng nhiên liệu trợ giá mà người Iran có thể mua vẫn bị giới hạn. Mỗi nhóm giá có một hạn ngạch hàng tháng riêng và người dân chỉ được mua nhiên liệu bằng thẻ nhiên liệu.
Các trạm xăng có thẻ riêng, cho phép mua thêm một lượng nhiên liệu theo mức giá cao nhất, nhưng tại Tehran, mỗi lần chỉ được mua tối đa 25 lít.
Hạn ngạch ở mức giá thấp nhất là 60 lít. Từ đầu năm tính theo lịch Iran (cuối tháng 3), giới chức đã giảm hạn ngạch ở mức giá thứ hai từ 100 xuống 70 lít. Sau khi giao tranh giữa Iran và Mỹ bùng phát trở lại trong tháng 7 liên quan đến Eo biển Hormuz, hạn ngạch này tiếp tục bị giảm xuống 50 lít.
Hiện người Iran tiêu thụ khoảng 135 triệu lít nhiên liệu mỗi ngày, trong khi giới chức hồi đầu tháng cho biết sản lượng vào khoảng 121 triệu lít/ngày.
Để bù đắp những tổn thất tài chính, chính phủ đã tìm cách tăng sản lượng lọc dầu, sử dụng các sản phẩm hóa dầu và giảm chất lượng nhiên liệu bằng cách pha loãng. Việc nhập khẩu nhiên liệu cũng đã dừng do chiến tranh.
Ông Esmail Saghab-Esfahani, lãnh đạo cơ quan tối ưu hóa năng lượng của chính phủ, phát biểu với truyền hình nhà nước hồi tuần trước rằng có ba phương án và mỗi phương án đều có những vấn đề phức tạp riêng.
Theo ông, một phương án là áp dụng cơ chế “ai đến trước được phục vụ trước”, theo đó giá nhiên liệu vẫn giữ nguyên nhưng các trạm xăng sẽ đóng cửa ngay khi hết lượng xăng được phân bổ.
Phương án thứ hai là cung cấp cho tất cả người Iran, kể cả những người không có phương tiện, khoảng 30 lít nhiên liệu mỗi tháng ở mức giá thấp nhất. Những người không lái xe có thể bán hạn ngạch nhiên liệu hàng tháng của mình nếu muốn.
Phương án thứ ba là tự do hóa giá nhiên liệu trên toàn quốc, với mức giá mà chính phủ đang cân nhắc là 872.000 rial (khoảng 11.500 đồng) mỗi lít. Tuy nhiên, hệ quả sẽ là bong bóng lạm phát, khi chi phí vận tải và logistics của doanh nghiệp tăng mạnh và được chuyển sang người tiêu dùng.
Mức giá này gần với chi phí sản xuất tại các nhà máy lọc dầu và gần như đã được áp dụng trong một chương trình thí điểm tại Kerman, tỉnh lớn nhất Iran ở phía Đông Nam.
Giới chức địa phương thông báo mức giá mới sẽ được áp dụng tại 204 trạm xăng trên toàn tỉnh từ đêm 12/8 sang ngày 13/8. Tuy nhiên, chính phủ Iran đã hủy chương trình thí điểm vào phút chót.
Dù vậy, chính phủ đã phát tín hiệu về khả năng tăng giá nhiên liệu đáng kể.
Ngày 21/8, Phó Tổng thống thứ nhất Mohammad-Reza Aref cho biết mức giá thấp nhất với hạn ngạch 60 lít phải được duy trì. Tuy nhiên, hạn ngạch thứ hai có thể giảm dần và về lâu dài giá nhiên liệu cần được tự do hóa một cách minh bạch, trong đó nguồn thu được chuyển cho những người dễ bị tổn thương.
Số liệu do Trung tâm Thống kê Iran công bố hồi tháng 7 cho thấy giá cả đã tăng 88% so với cùng kỳ năm trước, trong khi lạm phát thực phẩm vượt 128%.