Võ Dương - Người ‘thổi hồn’ cho thư pháp Việt

Trong căn phòng hơn 60 m² tại số 429 Lạc Long Quân, phường Bình Thới (TP Hồ Chí Minh), mùi mực tàu quyện cùng mùi giấy dó tạo nên một không gian trầm mặc. Giữa những bức thư pháp đang viết dở và những tác phẩm đã hoàn chỉnh treo kín trên tường, nghệ nhân Võ Dương lặng lẽ đi từng bàn, nắn lại thế cầm bút cho học viên, chỉnh từng độ nghiêng của cổ tay, từng nhịp đưa nét. Vừa hướng dẫn, ông vừa chậm rãi giảng giải về sự kiên nhẫn, về cách giữ tâm tĩnh trước khi đặt bút xuống giấy. “Chữ chưa vội đẹp, nhưng tâm phải ngay đã”, ông dặn dò. Các học viên, người trẻ có, người đã đứng tuổi cũng có, chăm chú lắng nghe, say sưa đặt từng nét bút trong không gian yên tĩnh, nơi việc luyện chữ dường như đã trở thành hành trình tu dưỡng tâm tính.

Luyện chữ - tu tâm

Sinh ra ở vùng quê đầy nắng gió của Quảng Nam (nay thuộc thành phố Đà Nẵng), trong những chuyến theo cha mẹ vào Thành phố Hồ Chí Minh nghỉ hè, cậu bé Võ Dương được ông ngoại, một người say mê nghiên cứu Hán - Nôm và thư pháp, dẫn đi xem các bậc tiền bối trình diễn nghệ thuật viết chữ.

“Những năm 90, tôi chỉ mới mười mấy tuổi, còn quá nhỏ để hiểu thư pháp là gì. Thực lòng tôi cũng không đọc được hết các nét chữ trong các bức thư pháp đó”, nghệ nhân Võ Dương nhớ lại. Thế nhưng, không gian tĩnh lặng của mực tàu và giấy dó, cùng dáng ngồi trầm mặc của người cầm bút đã âm thầm gieo vào ông một mối duyên đặc biệt với thư pháp.

Đến những năm 2000, khi tham gia câu lạc bộ thư pháp tại Nhà Văn hóa Thanh Niên TP Hồ Chí Minh, Võ Dương thực sự bước vào con đường luyện chữ. “Chưa có chương trình chính quy, mọi người chỉ dạy nhau bằng kinh nghiệm, người đi trước hướng dẫn người sau. Ba năm sau, tôi mới có những tác phẩm thư pháp đầu tiên. Lúc ấy chữ tôi không được đẹp lắm và tôi cũng chẳng nghĩ mình sẽ theo nghệ thuật thư pháp”, ông chia sẻ.

Theo nghệ nhân Võ Dương, sự lan tỏa mạnh mẽ của mạng xã hội gần đây đã đưa thư pháp đến gần hơn với giới trẻ. “Thêm nhiều bạn trẻ đam mê thư pháp. Các bạn không chỉ viết chữ mà còn biết kết hợp hình ảnh để tạo thành tác phẩm hoàn chỉnh. Kỹ thuật và tư duy thẩm mỹ của các bạn cũng tiến bộ so với thế hệ trước”, ông nhận xét.

Với gương mặt sáng, hiền, nụ cười nhẹ luôn thường trực và đường nét phong trần như một nhà nho, nghệ nhân Võ Dương vừa có sự gần gũi, vừa có sự trầm tĩnh của một người đã trải qua nhiều chiêm nghiệm. Đôi mắt ông với ánh nhìn sâu, tĩnh và tập trung, khi chỉ bảo cho học viên thì ân cần, kiên nhẫn; khi cúi xuống trang giấy, lại sắc sảo, dồn trọn tâm ý vào từng nét bút.

Ở tư thế cầm bút, nghệ nhân Võ Dương cho thấy sự thuần thục và mềm mại. Cổ tay thả lỏng, từng đường bút đi khoan thai nhưng dứt khoát, cho thấy sự hòa quyện giữa kỹ thuật và cảm xúc. Thần thái của ông lúc viết chữ dường như tách khỏi mọi ồn ào xung quanh, chỉ còn lại người viết, cây bút và mặt giấy trong trạng thái tĩnh lặng của người “luyện chữ - tu tâm”.

“Về mặt kỹ thuật, nghệ thuật thư pháp chữ Việt được chia thành bảy nhóm nét cơ bản gồm: Nét ngang, dọc, chéo; nét phớt, phát; nét chấm, lượn; nét cung; nét tròn; nét vòng; nét móc, mác. Chính vì vậy, trước khi tiếp cận các kỹ thuật phức tạp, người học cần dành thời gian làm quen với bút lông, giấy và mực, vốn là những yếu tố căn bản nhưng không thể bỏ qua”- nghệ nhân Võ Dương chia sẻ.

Nghệ nhân Võ Dương cho rằng, phần lớn người Việt quen sử dụng bút bi nên cổ tay thường cứng, thiếu độ mềm và linh hoạt cần thiết. Do đó, người học thư pháp buộc phải trải qua một giai đoạn rèn luyện để điều chỉnh lại thói quen vận động của cổ tay, học cách thả lỏng và kiểm soát nét bút một cách tự nhiên. Ông cũng nhấn mạnh yếu tố quan trọng nhất để theo đuổi bộ môn này là niềm đam mê và sự kiên nhẫn, bởi thư pháp khó nhất nằm ở những giai đoạn đầu. Với những người học tập nghiêm túc và có định hướng rõ ràng, sau một đến hai năm là có thể đạt được trình độ khá; nhưng nếu chạy theo thương mại, quên đi giá trị cốt lõi thì sẽ thất bại. “Nét chữ là nết người, không có sự thăng hoa, không có cảm xúc thì khó mà chạm đến lòng người”, nghệ nhân Võ Dương nói.

Đưa “hồn cốt văn hóa dân tộc” vươn xa

Hơn hai thập kỷ gắn bó với thư pháp chữ Việt, nghệ nhân Võ Dương đã sở hữu năm kỷ lục Việt Nam, một kỷ lục châu Á và một kỷ lục thế giới, cùng danh hiệu Nghệ nhân thư pháp chữ Việt và Bảo vật tinh hoa làng nghề Việt Nam. Nổi bật nhất là cuốn sách thư pháp về cuộc đời cố Đại tướng Võ Nguyên Giáp, gồm 103 trang tượng trưng cho 103 năm tháng cuộc đời Đại tướng (1911-2013). Tác phẩm có kích thước khổng lồ, nặng hơn 600 kg, được thực hiện trong hai năm (2017–2018), hiện được trưng bày tại Bảo tàng Tổng hợp Quảng Bình.

Nhiều năm qua, nghệ nhân Võ Dương vẫn kiên trì đưa thư pháp ra khỏi không gian quen thuộc các ngày Tết để bước vào môi trường học đường. Dịp 20/11/2025, ông phối hợp với Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh tổ chức hội thi và triển lãm thư pháp, tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ về văn hóa chữ viết và thư pháp trong giới trẻ.

Theo nghệ nhân Võ Dương, để thư pháp Việt phát triển bền vững, cần chuẩn hóa công tác đào tạo. Người dạy cần được đào tạo bài bản và có chứng chỉ hành nghề, từ đó tạo dựng niềm tin cho người học và nâng cao chất lượng đào tạo chung.

Theo ông, công nghệ số và AI càng phát triển, con người càng có xu hướng tìm về nét chữ, về cái hồn của người viết - những giá trị văn hóa tinh thần không máy móc nào có thể thay thế. Khi được đầu tư về nội dung, hình thức và giá trị văn hóa, mỗi tác phẩm thư pháp có thể trở thành cầu nối giới thiệu bản sắc Việt Nam đến bạn bè thế giới, và được định vị như một sản phẩm văn hóa, một quà tặng đặc trưng của đất nước trong các hoạt động giao lưu quốc tế.

“Thư pháp không chỉ là một loại hình nghệ thuật mà còn là hồn cốt của văn hóa truyền thống Việt Nam. Từ nền tảng đó, thư pháp Việt hoàn toàn có thể phát triển theo hướng song ngữ Việt -Anh hoặc Việt - Pháp, như một cách kể câu chuyện văn hóa bằng ngôn ngữ quốc tế”, nghệ nhân Võ Dương nhấn mạnh.