Công viên Nguyễn Tư Nghiêm là đất công nhưng được huy động xã hội hoá trong công tác cải tạo để công trình sớm đi vào sử dụng và phục vụ nhu cầu vui chơi, giải trí cho người dân trong khu vực.
Nguồn lực lớn nhưng không dễ chuyển đổi
Sau sắp xếp đơn vị hành chính và tinh gọn bộ máy, TP Hồ Chí Minh đứng trước cơ hội tổ chức lại một quỹ tài sản công có quy mô lớn. Sau hơn một năm sáp nhập, Thành phố đã đề xuất phương án sắp xếp, xử lý 9.819 cơ sở nhà, đất; riêng nhóm dôi dư sau sắp xếp, 212/296 cơ sở đã có quyết định xử lý. Con số cho thấy tiến độ rà soát đã được đẩy nhanh, đồng thời đặt ra yêu cầu quan trọng hơn là tài sản sau khi thu hồi hoặc chuyển giao phải sớm có người quản lý và phát huy công năng cụ thể.
Ông Hoàng Vũ Thảnh, Giám đốc Sở Tài chính TP Hồ Chí Minh, cho biết, trước ngày 1/7/2025, cơ quan tài chính của TP Hồ Chí Minh, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu cũ đã chủ động xây dựng phương án bố trí trụ sở, với nguyên tắc tận dụng tối đa cơ sở hiện hữu và bảo đảm người dân tiếp cận dịch vụ công thuận lợi. Sau sắp xếp, việc kiểm tra tiếp tục được thực hiện để xác định tài sản nào còn phù hợp tiêu chuẩn, tài sản nào cần điều chuyển và địa chỉ nào thực sự dôi dư.
Một số trụ sở UBND của các quận, huyện cũ tại TP Hồ Chí Minh được chuyển đổi công năng thành trường học.
Theo ông Thảnh, hiện nay, Thành phố đã giao Trung tâm Quản lý nhà và Giám định xây dựng tiếp nhận 151 cơ sở nhà, đất; Trung tâm Phát triển quỹ đất tiếp nhận 13 khu đất. Các bộ, ngành và đơn vị Trung ương cũng chuyển giao 80 cơ sở về Thành phố quản lý; Sở Tài chính đã tiếp nhận, bàn giao và đề xuất phương án cho 60 địa chỉ. Đây là thuận lợi về mặt tổ chức, bởi tài sản dôi dư dần được quy về những đầu mối có chức năng quản lý, thay vì tiếp tục nằm rải rác tại các đơn vị không còn nhu cầu sử dụng.
Tuy nhiên, việc thu hồi và bàn giao mới chỉ là bước đầu. Một trụ sở cũ muốn chuyển thành trường học, trạm y tế, hay thiết chế văn hóa, phải được đánh giá về kết cấu, phòng cháy chữa cháy, giao thông tiếp cận, diện tích sử dụng và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn chuyên ngành. Có công trình ở vị trí thuận lợi, nhưng mặt bằng nhỏ, không đủ điều kiện tổ chức trường học. Ngược lại, một khu đất đủ lớn lại nằm xa khu dân cư đang thiếu phòng học hoặc cơ sở khám chữa bệnh.
Ông Nguyễn Công Vinh, Phó Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh, xác nhận, nhu cầu trường lớp ở khu vực trung tâm và những địa bàn đô thị hóa nhanh vẫn rất lớn, trong khi nhiều quỹ đất còn lại có diện tích nhỏ, phân tán. Chính vì thế, Thành phố yêu cầu ngành giáo dục phối hợp địa phương rà soát theo dân số, quy mô học sinh và định hướng phát triển từng khu vực; không thể chỉ thấy một trụ sở trống là mặc nhiên chuyển thành trường.
Ngoài ra, cũng có nhiều khó khăn về pháp lý. Một số cơ sở thiếu giấy chứng nhận, thất lạc hồ sơ, chưa xác định đầy đủ ranh giới; một số khác có phần diện tích bị lấn chiếm, đang tranh chấp hoặc từng cho thuê, cho mượn, liên doanh không đúng quy định.
Tài sản của cơ quan Trung ương chuyển về địa phương còn phải hoàn tất kiểm kê, bàn giao hiện trạng và xác định rõ đầu mối chịu trách nhiệm. Nếu không chia nhóm xử lý, những hồ sơ phức tạp có thể làm chậm cả danh mục.
Bên cạnh đó là tình trạng không đồng đều về chất lượng công trình. Có trụ sở còn sử dụng tốt, chỉ cần sửa chữa một số hạng mục để chuyển công năng nhưng cũng có nơi xuống cấp, kết cấu không phù hợp, chi phí cải tạo lớn. Nếu tận dụng bằng mọi giá, ngân sách có thể phải bỏ ra khoản tiền đáng kể nhưng công trình vẫn khó đáp ứng nhu cầu lâu dài. Ngược lại, nếu chờ hoàn thiện toàn bộ thủ tục mới khai thác, tài sản tiếp tục xuống cấp và phát sinh chi phí bảo vệ.
Trong khi đó, theo Sở Tài chính TP Hồ Chí Minh, hiện nay nguồn kinh phí duy trì sau chuyển đổi cũng là thách thức. Một khu đất được cải tạo thành công viên cần chi phí vệ sinh, chiếu sáng, chăm sóc cây, sửa chữa thiết bị và bảo đảm an ninh. Trụ sở chuyển thành trường học hoặc cơ sở y tế cần kinh phí vận hành, nhân sự và trang thiết bị chuyên ngành. Nếu phương án chỉ tính vốn đầu tư ban đầu mà chưa xác định nguồn duy trì, công năng mới khó phát huy hiệu quả.
Cần cơ chế mới mở đường
Thuận lợi lớn nhất hiện nay là Nghị quyết 31/2026/NQ-CP đã bổ sung cơ chế đặc thù nhằm rút ngắn quá trình xử lý, khai thác nhà, đất dôi dư sau sắp xếp tổ chức bộ máy và đơn vị hành chính.
Theo đó, Chủ tịch UBND cấp tỉnh được quyết định phương án quản lý, khai thác từng cơ sở trên cơ sở cân đối lợi ích tổng thể về kinh tế - xã hội. Quy định mới tạo thêm dư địa để địa phương chủ động lựa chọn công năng phù hợp, thay vì để tài sản tiếp tục bỏ trống trong thời gian chờ hoàn thiện nhiều thủ tục.
Các cơ sở được giao cho tổ chức quản lý, kinh doanh nhà có thể đưa vào khai thác ngay cả khi chưa được cấp giấy chứng nhận hoặc hồ sơ, giấy tờ liên quan bị thất lạc. Việc cho thuê được thực hiện thông qua niêm yết giá hoặc chào giá cạnh tranh, không phải tổ chức đấu giá, đấu thầu. Thời hạn cho thuê tối đa 10 năm và có thể được gia hạn khi đáp ứng đầy đủ điều kiện. Cơ chế này góp phần khơi thông những tài sản đang vướng thủ tục pháp lý, đồng thời tạo cơ sở để công khai danh mục, giá thuê và trách nhiệm của đơn vị khai thác.
Các khu đất công ở phường Bình Trưng được chuyển đổi thành những điểm đến không gian văn hoá phục vụ cho người dân địa phương.
Theo ông Hoàng Vũ Thảnh, sau khi ưu tiên bố trí trụ sở làm việc cho bộ máy mới, quỹ nhà, đất còn dôi dư sẽ được xem xét chuyển đổi theo nhu cầu thực tế của từng địa bàn. Các cơ sở phù hợp được ưu tiên bố trí cho y tế, giáo dục, văn hóa, thể thao và công trình phục vụ cộng đồng. Chỉ những tài sản không đáp ứng yêu cầu chuyển đổi công năng công cộng mới được giao cho tổ chức có chức năng quản lý, kinh doanh nhà khai thác, tạo nguồn thu ngân sách. Thứ tự xử lý này giúp bảo đảm mục tiêu dân sinh được đặt lên trước, nhưng vẫn mở ra phương án phù hợp cho những cơ sở khó chuyển thành trường học, bệnh viện hoặc thiết chế văn hóa.
Ông Nguyễn Phước Lộc, Phó Bí thư Thành ủy TP Hồ Chí Minh, cho rằng việc sắp xếp quỹ nhà, đất không chỉ nhằm giải quyết số tài sản phát sinh sau tổ chức lại bộ máy. Đây còn là cơ hội bổ sung nguồn lực phát triển cho Thành phố trong bối cảnh nhu cầu về trường học, cơ sở y tế, không gian văn hóa và công trình cộng đồng vẫn rất lớn. Vì vậy, mỗi phương án cần có tiến độ cụ thể, lựa chọn đúng tài sản và lấy hiệu quả phục vụ người dân làm thước đo, thay vì chỉ dừng ở việc hoàn thành thủ tục hành chính.
Nhằm bảo đảm chủ trương được thực hiện nghiêm túc, Thành ủy TP Hồ Chí Minh cũng đã có yêu cầu xử lý từng cơ sở theo nguyên tắc rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ thời gian và rõ kết quả. Công tác kiểm tra, giám sát phải được tăng cường; trách nhiệm người đứng đầu cần được xem xét nếu để tài sản tiếp tục bỏ hoang, xuống cấp, bị lấn chiếm hoặc sử dụng sai mục đích.
Yêu cầu này tập trung vào kỷ luật thực thi, giúp hạn chế tình trạng phương án đã được phê duyệt nhưng chậm triển khai hoặc không xác định được cơ quan chịu trách nhiệm. Hiện nay, TP Hồ Chí Minh đã có quỹ tài sản, nhu cầu xã hội và cơ chế đặc thù để thúc đẩy chuyển đổi. Nút thắt còn lại nằm ở chất lượng phương án cho từng địa chỉ, khả năng phối hợp giữa sở, ngành với phường, xã và nguồn lực duy trì sau đầu tư. Nếu chỉ chạy theo số lượng quyết định xử lý mà chưa xác định công năng, đối tượng thụ hưởng hoặc đơn vị vận hành, sự lãng phí có thể chuyển từ trạng thái “bỏ trống” sang “đầu tư xong nhưng ít sử dụng”.
Ông Nguyễn Văn Được, Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh cho biết, Thành phố sẽ tạo điều kiện để các cơ sở hành chính dôi dư được chuyển đổi công năng nhanh chóng, miễn việc sử dụng bảo đảm chính đáng, đúng quy định và mang lại hiệu quả thiết thực.
"Trách nhiệm của cơ quan điều hành là tháo gỡ vướng mắc, kết nối nhu cầu với từng địa chỉ và phân công rõ đơn vị tiếp nhận, vận hành. Mục tiêu cuối cùng không phải xử lý xong hồ sơ mà đưa tài sản công trở lại phục vụ đời sống, tạo thêm nguồn lực cho phát triển kinh tế - xã hội và không để quỹ đất sau sắp xếp tiếp tục bị lãng phí", ông Nguyễn Văn Được khẳng định.
Bài cuối: Hành động theo từng địa chỉ cụ thể