Ngày 21/9/2026 là một dấu mốc đáng nhớ của thị trường chứng khoán Việt Nam. Sau 8 năm nằm trong danh sách theo dõi, Việt Nam chính thức chuyển từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi thứ cấp theo phân loại của FTSE Russell. Thành quả ấy không đến từ một quyết định hành chính, mà là kết quả của một quá trình tháo gỡ những điểm nghẽn từng khiến nhà đầu tư quốc tế ngần ngại. Vì thế, tiếng cồng nâng hạng trước hết là sự ghi nhận cho một chặng đường cải cách. Nhưng chính từ thời điểm được công nhận, một chặng đường khó hơn cũng bắt đầu: chứng minh Việt Nam xứng đáng với vị thế mới bằng chất lượng thực của thị trường.
Điều cần tránh đầu tiên là biến nâng hạng thành ảo tưởng tiền ngoại sẽ tự động chảy vào thị trường. Những con số dự báo rất hấp dẫn. Hãng tin Reuters ngày 21/9 cho biết việc gia nhập các chỉ số thị trường mới nổi của FTSE Russell có thể hướng dòng vốn lên tới 6 tỷ USD vào Việt Nam. Sau khi Việt Nam được nâng hạng, công ty quản lý tài sản Vanguard có kế hoạch tăng đầu tư vào Việt Nam lên khoảng 2,5 tỷ USD trong những năm tới. Nhưng những con số ấy nói về tiềm năng và một quá trình, không phải lượng tiền sẽ xuất hiện ngay trong vài phiên sau ngày 21/9. Ngay trước thời điểm nâng hạng, nhà đầu tư nước ngoài mua ròng khoảng 2.700 tỷ đồng trong tuần 14-18/9, nhưng tính từ đầu năm họ vẫn là bên bán ròng khoảng 91.000 tỷ đồng. Thực tế cho thấy nâng hạng có thể khiến Việt Nam xuất hiện nhiều hơn trên màn hình của các nhà quản lý quỹ, song xuất hiện trong danh mục theo dõi hoàn toàn khác với việc được lựa chọn để giải ngân.
Chính lộ trình của FTSE Russell đã cho thấy tiền ngoại sẽ không đến theo cách "mở van" mà nhiều người hình dung. Việc đưa cổ phiếu Việt Nam vào FTSE Global Equity Index Series được chia thành bốn đợt: 10% tỷ trọng có thể đầu tư từ tháng 9/2026, thêm 20% vào tháng 3/2027, 35% vào tháng 6/2027 và 35% còn lại vào tháng 9/2027. Sau mỗi đợt, FTSE Russell còn đánh giá khả năng các quỹ theo dõi chỉ số thực hiện thay đổi danh mục trước khi tiếp tục. Cách thiết kế này nhằm hạn chế xáo trộn và bảo đảm khả năng hấp thụ của thị trường. Do đó, kỳ vọng một dòng tiền khổng lồ xuất hiện ngay sau tiếng cồng nâng hạng không chỉ thiếu thực tế mà còn dễ dẫn tới tâm lý đầu cơ. Nâng hạng là thay đổi cấu trúc cơ hội, không phải cam kết lợi nhuận cho người đang nắm cổ phiếu.
Tấm vé thị trường mới nổi vì thế nên được hiểu là vé vào sân thi đấu, không phải huy chương trao trước trận đấu. Việt Nam từ nay được đặt cạnh những thị trường lớn hơn trong hệ thống chỉ số toàn cầu, đồng nghĩa cơ hội tiếp cận vốn rộng hơn nhưng cạnh tranh để giữ vốn cũng gay gắt hơn. Trong báo cáo mang tên “Bước ngoặt với thị trường vốn Việt Nam” công bố hồi tháng 4, Ngân hàng Thế giới (WB) ước tính nâng hạng FTSE có thể tạo ra 3-5 tỷ USD dòng vốn danh mục trong những năm đầu và tổng dòng vốn có thể đạt 25 tỷ USD vào năm 2030 nếu cải cách tiếp tục. Hai chữ "nếu cải cách" mới là phần quan trọng của dự báo. Trong phát biểu được WB trích dẫn, ông Lê Hồng Hiệp, Nghiên cứu viên cao cấp tại Viện ISEAS - Yusof Ishak ở Singapore, cho rằng: “Việc nâng hạng có thể mang lại dòng vốn trong ngắn hạn, nhưng những cải cách trong khu vực tài chính mới là yếu tố tạo ra tác động lâu dài hơn”. Vì thế, nếu coi nâng hạng là đích đến, Việt Nam có nguy cơ dừng lại đúng lúc yêu cầu cải cách bắt đầu cao hơn.
Nâng hạng phải mở đầu cho một cuộc nâng chuẩn thị trường quyết liệt hơn. Những điểm nghẽn không biến mất chỉ vì Việt Nam đổi nhóm phân loại. Reuters ngày 21/9 lưu ý rằng một số vấn đề đáng lo ngại vẫn tồn tại, trong đó có giới hạn tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài và những hạn chế về tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng của một số doanh nghiệp. Việt Nam cũng cần triển khai cơ chế thanh toán bù trừ thông qua đối tác bù trừ trung tâm, một bước cải cách quan trọng nếu muốn tiến xa hơn trong việc đáp ứng các tiêu chuẩn tiếp cận thị trường của MSCI. Đây mới là ý nghĩa tích cực của nâng hạng: mỗi chuẩn mực đạt được lại làm lộ rõ chuẩn mực cao hơn phải hướng tới. Một thị trường vốn hiện đại không thể chỉ dựa vào quy mô vốn hóa hay số lượng tài khoản, mà phải được đo bằng khả năng giao dịch thuận lợi, minh bạch, bảo vệ nhà đầu tư và mức độ tin cậy của hạ tầng. Chiếc áo thị trường mới nổi cần một cơ thể đủ khỏe để mặc nó.
Nhưng nâng chuẩn thị trường sẽ thiếu một mắt xích quyết định nếu không chuyển thành nâng chuẩn doanh nghiệp. Sức ép nâng chuẩn doanh nghiệp càng rõ khi vốn quốc tế ngày càng coi quản trị là một phần của giá trị đầu tư, chứ không phải thủ tục trang trí. WB chỉ rõ rằng quản trị doanh nghiệp tốt có thể giảm chi phí giao dịch và chi phí vốn, củng cố niềm tin của nhà đầu tư và thúc đẩy phát triển thị trường vốn. Với doanh nghiệp Việt Nam, điều này đòi hỏi hội đồng quản trị thực chất hơn, kiểm toán đáng tin cậy hơn, công bố thông tin nhanh và đầy đủ hơn, giao dịch với bên liên quan minh bạch hơn và quyền lợi cổ đông thiểu số được tôn trọng hơn. Trong cuộc cạnh tranh thu hút tiền quốc tế, quản trị kém chính là một dạng chi phí mà nhà đầu tư sẽ tính vào giá và nâng hạng chỉ thực sự có ý nghĩa kinh tế khi thị trường vốn trở thành kênh dẫn vốn dài hạn hiệu quả hơn, thay vì chỉ tạo thêm một đợt hưng phấn giá cổ phiếu.
Tựu chung, thước đo thành công sau ngày 21/9 không nên là VN-Index tăng bao nhiêu điểm hay khối ngoại mua bao nhiêu trong một tháng. Những con số ấy đáng theo dõi nhưng quá ngắn hạn để đánh giá một cuộc chuyển hạng có ý nghĩa cấu trúc. Thước đo đáng quan tâm hơn là bao nhiêu doanh nghiệp cải thiện quản trị, bao nhiêu báo cáo được công bố đúng hạn và dễ tiếp cận, quyền cổ đông được bảo vệ đến đâu, tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng có được cải thiện và thị trường có đủ sức hấp thụ dòng vốn tổ chức lớn hay không. Phát biểu tối 18/9, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn nói rõ rằng nâng hạng không phải là đích đến cuối cùng mà là điểm khởi đầu cho một giai đoạn phát triển với những yêu cầu cao hơn. Nếu tinh thần đó đi từ cơ quan quản lý xuống từng doanh nghiệp, nâng hạng mới trở thành động lực thay đổi chất lượng nền kinh tế thay vì một danh hiệu để ăn mừng.
Dòng vốn nước ngoài có thể đến nhờ một thay đổi trong chỉ số, nhưng để số tiền đó ở lại thì phải có niềm tin. Niềm tin ấy không thể tạo ra bằng kỳ vọng hay những phiên tăng điểm, mà phải được tích lũy bằng thể chế tốt hơn, thị trường minh bạch hơn và doanh nghiệp được quản trị tốt hơn. Vì vậy, thành quả lớn nhất của ngày 21/9 sẽ không phải là thị trường chứng khoán Việt Nam được gọi bằng một cái tên mới. Thành quả chỉ trọn vẹn khi nâng hạng thị trường tạo ra sức ép đủ mạnh để nâng chuẩn doanh nghiệp, qua đó nâng chất lượng của chính nền kinh tế.
