Bức tranh tổng thể gánh nặng 'bôi trơn' của doanh nghiệp

Trong vụ án này, 34 bị cáo bị Viện Kiểm sát buộc tội “nhận hối lộ” do có những sai phạm trong quá trình thực hiện công vụ, cố ý gây khó dễ để “hành” doanh nghiệp, buộc họ phải chi tiền trong khi hồ sơ, thủ tục của họ đã đủ điều kiện để được cấp duyệt. Đó là những chi phí không nằm trong sổ sách mà doanh nghiệp phải oằn mình ra gánh đỡ trong suốt quá trình sản xuất, lưu hành, đưa sản phẩm ra thị trường…

Hành vi cho phép nhân viên nhận tiền

Cục An toàn thực phẩm là Cục chuyên ngành thuộc Bộ Y tế thực hiện chức năng tham mưu, giúp Bộ trưởng Bộ Y tế quản lý nhà nước và tổ chức thực thi pháp luật về lĩnh vực an toàn thực phẩm thuộc trách nhiệm của Bộ Y tế được phân công quản lý trong phạm vi cả nước.

Quá trình thực hiện Nghị định số 15/2018/NĐ-CP ngày 2/2/2018 của Chính phủ "Quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật An toàn thực phẩm" quy định về “Tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm bảo vệ sức khỏe, phụ gia thực phẩm hỗn hợp có công dụng mới, phụ gia thực phẩm chưa có trong danh mục phụ gia được phép sử dụng trong thực phẩm do Bộ trưởng Bộ Y tế quy định phải đăng ký bản công bố sản phẩm tại Bộ Y tế” có nhiều nội dung mới gây khó khăn cho các cá nhân, doanh nghiệp trong quá trình hoàn thiện hồ sơ; nhất là các yêu cầu liên quan đến cung cấp tài liệu khoa học chứng minh công dụng, liều dùng của sản phẩm. Lợi dụng những khó khăn, bất cập trên, các chuyên viên, lãnh đạo đơn vị chuyên môn liên quan tại Cục An toàn thực phẩm đã nhiều lần gửi văn bản yêu cầu các cá nhân, doanh nghiệp sửa đổi, bổ sung hồ sơ với nội dung chung chung, khó hiểu, gây khó khăn hoặc kéo dài thời gian xử lý hồ sơ nhằm trục lợi.

Đặc biệt, trong vụ án này, thẩm quyền quyết định đối với nhiều nội dung chuyên môn tập trung vào một số cá nhân hoặc bộ phận, dẫn đến việc lạm dụng quyền lực và hình thành cơ chế “xin - cho" trong giải quyết thủ tục hành chính.

Đối với các doanh nghiệp, vì mục tiêu lợi nhuận, để tránh việc xét duyệt hồ sơ và công bố sản phẩm bị kéo dài dẫn đến không thể sản xuất, đưa sản phẩm ra lưu thông ngoài thị trường nên nhiều đơn vị, cá nhân khi làm hồ sơ đã chủ động đề nghị đưa tiền từ 5 - 10 triệu đồng/hồ sơ ngoài lệ phí phải nộp theo quy định để rút ngắn thời gian thẩm định, hợp thức hóa hồ sơ không đủ điều kiện để được cấp giấy tiếp nhận, giấy xác nhận, giấy chứng nhận GMP.

Lợi dụng các quy định pháp luật, trong thời gian từ năm 2018 - 2025, một số chuyên viên đã báo cáo tình trạng các doanh nghiệp đưa tiền để “bôi trơn” trong các hoạt động: thẩm định cấp Giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố sản phẩm; thẩm định Giấy xác nhận nội dung quảng cáo; thẩm định, hậu kiểm, cấp Giấy chứng nhận GMP cho lãnh đạo cấp phòng, Trung tâm.

Sau đó, lãnh đạo cấp phòng, Trung tâm báo cáo xin ý kiến chỉ đạo của Phó Cục trưởng và Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm đồng ý cho phép nhân viên nhận tiền để hướng dẫn giúp đỡ khi tiếp nhận, thẩm xét hồ sơ cho các doanh nghiệp, cá nhân. Sau khi được Nguyễn Thanh Phong (khi đó là Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm) đồng ý cho chủ trương trên, lãnh đạo phòng, trung tâm trao đổi lại với các chuyên viên thống nhất thực hiện.

Kết quả điều tra xác định trong thời gian từ năm 2018 - 2024, Nguyễn Thanh Phong cùng 34 bị cáo nguyên là lãnh đạo, cán bộ, chuyên viên của Cục An toàn thực phẩm đã có hành vi nhận hối lộ hơn 107 tỷ đồng của 21 bị cáo là các cá nhân, doanh nghiệp. Trong đó, tổng số tiền nhận hối lộ trong hoạt động cấp giấy tiếp nhận là gần 94 tỷ đồng; cấp giấy xác nhận là gần 13 tỷ đồng và cấp GMP là 1 tỷ đồng.

Sai phạm trong thực hiện công vụ

Thực hiện quyền bào chữa tại phiên tòa, cựu Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm Nguyễn Thanh Phong cho rằng luận tội của đại diện Viện Kiểm sát nêu “bị cáo đưa ra chủ trương cấp giấy tiếp nhận, cấp GMP trái quy định” là không đúng.

Đối đáp lại ý kiến này, đại diện Viện Kiểm sát đã khẳng định trong luận tội của Viện Kiểm sát không có nội dung nào nói rằng bị cáo đưa ra chủ trương cấp giấy tiếp nhận, cấp GMP trái quy định pháp luật. Cụ thể, trong bản luận tội của Viện Kiểm sát đã nêu: “Bị cáo Phong đã không thực hiện đúng chức trách nhiệm vụ được giao, đưa ra chủ trương làm trái quy định của pháp luật, đã có hành vi chỉ đạo, thống nhất cho các chuyên viên của Cục An toàn thực phẩm nhận tiền ngoài lệ phí quy định...”.

Trên cơ sở đó, Viện Kiểm sát cho rằng, bị cáo Phong đã hiểu sai nội dung luận tội của Viện Kiểm sát. Viện Kiểm sát nêu, bị cáo đưa ra chủ trương làm trái quy định pháp luật ở đây là trái quy định của Luật Phòng chống tham nhũng, Luật Cán bộ, công chức và Quy định số 37-QĐ/TW ngày 25/10/2021 của Ban Chấp hành Trung ương về những điều đảng viên không được làm. Những sai phạm đó đã cấu thành tội “Nhận hối lộ” mà bị cáo Phong cùng 33 cấp dưới bị truy tố, xét xử tại phiên tòa này.

Công tố viên nhận định, với vai trò là Cục trưởng, bị cáo Phong đã để xảy ra hành vi nhận hối lộ (hành vi tham nhũng) ở cả ba lĩnh vực chuyên môn nghiệp vụ. Đây là ba lĩnh vực rất quan trọng, gần như là quan trọng nhất của Cục An toàn thực phẩm. Với trách nhiệm là thủ trưởng đơn vị, bị cáo Phong phải chịu trách nhiệm hình sự cao nhất về sai phạm này.

Với sai phạm đã xảy ra có thể thấy rằng để một sản phẩm được lưu hành, bán ra ngoài thị trường, doanh nghiệp sẽ phải chi tiền suốt cả một quá trình: từ khâu cấp phép cho nhà máy hoạt động sản xuất đến giai đoạn lưu hành hàng hóa ra ngoài thị trường, quảng bá sản phẩm… Dù trong vụ án này, Viện Kiểm sát không đánh giá việc cấp giấy tiếp nhận, giấy xác nhận, GMP có vi phạm pháp luật chuyên môn hay không; song, sai phạm của các bị cáo thuộc Cục An toàn thực phẩm mà đứng đầu là bị cáo Nguyễn Thanh Phong đã phác họa ra một bức tranh tổng thể về gánh nặng “tiền bôi trơn” của doanh nghiệp.

Cơ chế ăn chia từ trên xuống dưới

Quá trình tranh luận, bị cáo Nguyễn Hùng Long (cấp phó của bị cáo Nguyễn Thanh Phong) và luật sư bào chữa đề nghị, đại diện Viện Kiểm sát đánh giá lại vai trò của bị cáo không phải là giúp sức tích cực vì bị cáo không bàn bạc, thống nhất với bị cáo Phong về việc cho chuyên viên nhận tiền. Theo luật sư, bị cáo chỉ được phân công hỗ trợ trong thời gian hồ sơ tồn đọng kéo dài trong khoảng 1 năm. Khi đưa tiền cho bị cáo, bị cáo Lê Hoàng (Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế) và Đinh Quang Minh (cựu Giám đốc Trung tâm ứng dụng và đào tạo An toàn thực phẩm) không nói các chuyên viên thu bao nhiêu tiền 1 hồ sơ và việc nhận tiền của bị cáo Long là nhận một cách thụ động. Do vậy, việc quy kết bị cáo Long phải chịu trách nhiệm hình sự với tổng số tiền hơn 20 tỷ đồng mà các chuyên viên, nhân viên của Cục An toàn thực phẩm nhận từ cá nhân, doanh nghiệp là chưa thỏa đáng.

Đối đáp với luận điểm này, đại diện Viện Kiểm sát cho rằng: Bị cáo Long là Phó Cục trưởng, với nhiệm vụ tham mưu cho Cục trưởng trong quá trình thực nhiệm vụ. Quá trình điều tra và tại phiên tòa, bị cáo Đinh Quang Minh và Lê Hoàng đều khai rõ khi bị cáo Long được phân công ký giấy tiếp nhận, Minh và Hoàng đều báo cáo về việc doanh nghiệp đưa tiền cảm ơn. Lúc đầu khi chưa có tiền để đưa cho Long thì 2 bị cáo này chưa báo cáo rõ hồ sơ thu bao nhiêu tiền, nhưng khi có tiền rồi để mang lên đưa cho Long thì đều báo cáo số tiền trung bình chuyên viên nhận hồ sơ và cơ chế chia tiền cho lãnh đạo Cục như thế nào.

Tổng số tiền bị cáo Long được Minh và Hoàng đưa để hưởng lợi cá nhân là 8,5 tỷ đồng. Để có số tiền trên chia cho bị cáo, các chuyên viên đã nhận của doanh nghiệp số tiền tương đương hơn 20 tỷ đồng (tính trung bình 5 triệu đồng/hồ sơ). Vì vậy, việc Viện Kiểm sát truy tố và buộc bị cáo Long phải chịu trách nhiệm hình sự về số tiền hơn 20 tỷ đồng là có căn cứ, khách quan và đã vận dụng theo nguyên tắc có lợi cho bị cáo.

Tương tự bị cáo Long, nhiều bị cáo khác thuộc nhóm tội danh “Nhận hối lộ” khai "đã làm đúng quy định và doanh nghiệp đưa tiền chỉ là để cảm ơn" và các luật sư cho rằng, cán bộ, lãnh đạo của Cục chỉ "nhận tiền thụ động", đại diện Viện Kiểm sát cho rằng, đương nhiên khi làm lãnh đạo, các bị cáo không thể nhận tiền trực tiếp từ cá nhân doanh nghiệp mà phải nhận tiền thông qua cấp dưới. Các doanh nghiệp bị xét xử về tội “Đưa hối lộ” trong vụ án này cũng đã trình bày hoàn cảnh khiến họ phải đưa tiền, phải làm trái quy định của pháp luật để đảm bảo sự tồn tại của đơn vị. Công tố viên nhấn mạnh: “Nếu cán bộ làm tâm huyết, không có chuyện doanh nghiệp phải chầu chực, thông qua người này người kia để tiếp cận, đưa tiền".

Sai phạm trong khi thực hiện công vụ, cố tình gây khó dễ để buộc các doanh nghiệp đưa tiền tại vụ án này nằm trong ý thức hệ của các cựu cán bộ, lãnh đạo Cục An toàn thực phẩm. Những vi phạm đó đã làm ảnh hưởng tới hoạt động đúng đắn của nhà nước, làm suy giảm niềm tin của nhân dân vào cơ quan quản lý nhà nước, tạo môi trường kinh doanh bất bình đẳng… cần được xử phạt nghiêm khắc để cảnh cáo, răn đe những hành vi vi phạm tương tự.