Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky (phải) và Tổng tư lệnh Oleksandr Syrsky (trái) giới thiệu vũ khí được gọi là “UAV tên lửa Peklo” (Địa ngục) do Ukraine sản xuất, được bàn giao cho lực lượng quốc phòng tại Kiev ngày 6/12/2024. Ảnh: Getty Images
“Hôm nay, chúng tôi mở cửa xuất khẩu”, tờ The Kyiv Independent dẫn bài đăng của ông Zelensky cho hay. Tuy nhiên, thực tế không hoàn toàn như vậy.
Trong nhiều năm qua, các nhà sản xuất vũ khí Ukraine thường than phiền rằng họ có thể chế tạo nhiều vũ khí hơn rất nhiều so với khả năng ngân sách của chính phủ trong nước. Việc bán ra nước ngoài hoặc tham gia sản xuất quốc tế, theo họ, sẽ giúp giải quyết bài toán tài chính, song các hạn chế xuất khẩu vẫn khiến hoạt động này bị “đóng khung” trong phạm vi quốc gia.
Dù thông tin Tổng thống Zelensky nới lỏng rào cản xuất khẩu được giới sản xuất quốc phòng Ukraine - vốn từ lâu hướng tới các ngân sách quốc phòng phương Tây - đón nhận tích cực, song trên thực tế, xuất khẩu vũ khí của Ukraine vẫn chưa chính thức mở cửa.
“Việc thành lập các văn phòng này mới chỉ là bước đầu tiên”, ông Oleh Tsilvik, Cục trưởng Cục Kiểm soát Xuất khẩu Nhà nước Ukraine, nói. Theo ông, khi các văn phòng đi vào hoạt động, họ sẽ tập trung vào đàm phán, chuẩn bị tiền hợp đồng và tiếp thị. Chỉ đến khi các hợp đồng chính thức được ký kết, hồ sơ xin cấp phép mới được chuyển tới cơ quan quản lý.
Bài toán kiểm soát xuất khẩu
Gần bốn năm kể từ khi Nga triển khai chiến dịch quân sự đặc biệt, Ukraine đã phát triển nhanh chóng nhiều công nghệ vũ khí mới, từ thiết bị bay không người lái (UAV) tấn công, hệ thống tác chiến điện tử đến các thiết bị liên lạc mã hóa. Những tiến bộ này thu hút sự quan tâm ngày càng lớn của quân đội các nước phương Tây.
Tuy nhiên, các quy định kiểm soát xuất khẩu nghiêm ngặt phần lớn vẫn giữ các loại vũ khí này ở lại trong nước. Đây là vấn đề nhạy cảm, bởi thị trường quốc tế mang lại nguồn thu rất lớn. Các nhà sản xuất Ukraine cho biết họ không đủ lợi nhuận để mở rộng công suất và duy trì nỗ lực phục vụ chiến tranh, đặc biệt khi lợi nhuận từ các sản phẩm quốc phòng bán cho Bộ Quốc phòng - khách hàng lớn nhất - bị khống chế ở mức trần 25%.
Ông Ihor Fedirko, Chủ tịch Hội đồng Công nghiệp Quốc phòng Ukraine, cho biết các doanh nghiệp hiện chỉ hoạt động khoảng 40% năng lực vì Bộ Quốc phòng không mua thêm.
“Mô hình xuất khẩu có kiểm soát nhằm tận dụng dây chuyền sản xuất mà không vượt ‘lằn ranh đỏ’ – ưu tiên nhu cầu trong nước trước”, ông nói.
Hiện Bộ Quốc phòng Ukraine mua một thiết bị không người lái góc nhìn thứ nhất (FPV) tiêu chuẩn với giá khoảng 400 USD, các trang bị bổ sung như camera nhiệt hay mô-đun trí tuệ nhân tạo có thể đẩy giá lên thêm vài trăm USD. Trong khi đó, các nhà sản xuất quốc tế chào bán với mức giá cao hơn nhiều lần. Chẳng hạn, tính đến tháng 1, Thủy quân lục chiến Mỹ chi gần 40.000 USD cho mỗi chiếc UAV Bolt-M của Anduril cùng bộ thiết bị vận hành.
Trong bối cảnh lo ngại xung đột tại Ukraine có thể lan rộng, các tập đoàn quốc phòng phương Tây, đặc biệt ở châu Âu, chứng kiến giá trị tăng vọt. Cổ phiếu Rheinmetall đầu năm 2022 còn dưới 100 euro, nay đã vượt 1.600 euro. Nhiều startup drone như Helsing của Đức, thành lập năm 2021, đạt định giá khoảng 12 tỷ euro, trong khi các nhà sản xuất UAV lớn nhất của Ukraine vẫn chưa chạm mốc hàng tỷ USD.
Sự chênh lệch này khiến không ít doanh nghiệp quốc phòng Ukraine tỏ ra bất bình, nhất là khi chứng kiến lợi nhuận rất lớn của các đối thủ phương Tây. Về phía chính phủ, Ukraine không muốn vũ khí bị đưa ra nước ngoài trong thời chiến, đặc biệt khi nước này vẫn phụ thuộc đáng kể vào viện trợ quân sự phương Tây. Điều này một phần xuất phát từ yếu tố hình ảnh, một phần do ký ức không mấy dễ chịu về việc bán tháo kho vũ khí thời Liên Xô trong thập niên 1990 và đầu những năm 2000 - những khí tài mà Ukraine hiện rất thiếu.
Hợp tác thay vì xuất khẩu trực tiếp
Binh sĩ Ukraine điều khiển thiết bị bay không người lái (UAV). Ảnh: Bộ Quốc phòng Ukraine/X
Dù vậy, một số doanh nghiệp lớn của Ukraine đã tìm được lối đi quốc tế. Skyeton mở nhà máy tại Slovakia; UkrSpecSystems mua cổ phần trị giá 200 triệu USD tại một nhà máy ở Anh năm ngoái. Fire Point - đơn vị sản xuất UAV FP-1 và tên lửa hành trình Flamingo - đang xây dựng nhà máy nhiên liệu tên lửa tại Đan Mạch nhờ một ngoại lệ được quốc hội nước này phê chuẩn, đồng thời đàm phán bán cổ phần cho một tập đoàn đến từ UAE.
Thời gian gần đây, nhiều hiệp hội thương mại mới được thành lập nhằm vận động nới lỏng một phần các hạn chế xuất khẩu. Theo ông Fedirko, tuyên bố của Tổng thống Zelensky - dù chưa nêu chi tiết - chủ yếu hướng tới các thỏa thuận đồng sản xuất tại nhà máy châu Âu, chứ không phải mở cửa hoàn toàn xuất khẩu vũ khí.
“Điều đang thực sự chuyển động hiện nay là sáng kiến ‘Build with Ukraine’. Đây là kênh xuất khẩu khả thi nhất lúc này: liên doanh và dây chuyền sản xuất được cấp phép ở nước ngoài, với kỹ thuật, kiểm soát chất lượng và quản lý sản xuất do Ukraine tham gia”, ông nói.
Về 10 văn phòng dự kiến mở tại châu Âu, ông Fedirko cho biết các hướng đi cụ thể nhất hiện nay mới tập trung ở Đức, Anh và Đan Mạch.
Theo ông Tsilvik, cơ quan kiểm soát xuất khẩu của ông đang đối mặt với làn sóng hồ sơ xin phép ngày càng tăng, song phần lớn không phải để bán trọn gói vũ khí.
“Chủ yếu là dịch vụ, linh kiện, phụ tùng, các bộ phận cấu thành. Gần như không có hệ thống vũ khí hoàn chỉnh. Chúng tôi đang chứng kiến sự gia nhập của nhiều chủ thể mới, có kế hoạch tham gia chuyển giao quốc tế trong tương lai”, ông nói.
Bức tranh lớn hơn
Việc các nhà sản xuất vũ khí Ukraine tham gia thị trường quốc tế không chỉ là câu chuyện tài chính, mà còn liên quan đến việc ai sẽ góp phần xây dựng kho vũ khí của phương Tây trong bối cảnh cuộc chạy đua công nghệ quân sự đang diễn ra gay gắt.
Dù còn xa mới đạt tới một thị trường xuất khẩu vũ khí mở, chỉ riêng khả năng nới lỏng có kiểm soát như Tổng thống Zelensky đề cập cũng có thể mang lại dòng tiền đáng kể cho ngành công nghiệp quốc phòng Ukraine.
“Tôi đưa ra con số thận trọng: tối đa khoảng 2 tỷ USD từ xuất khẩu có kiểm soát, khi hệ thống thực sự vận hành”, ông Fedirko ước tính.