Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu tại cuộc họp báo ở Nhà Trắng, Washington, D.C. Ảnh: THX/TTXVN phát
Theo truyền thông Mỹ, ngày 24/7, chính quyền Mỹ bắt đầu áp thuế mới đối với hàng hóa nhập khẩu từ hơn 80 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có Canada, Mexico và các nước thành viên Liên minh châu Âu (EU). Theo đó, nhiều mặt hàng từ các đối tác này sẽ phải chịu mức thuế từ 10% đến 12,5%.
Các mức thuế mới được đưa ra nhằm thay thế mức thuế toàn cầu 10% mà Tổng thống Trump áp dụng sau khi Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ một loạt mức thuế quy mô lớn trước đó. Theo quy định pháp luật, mức thuế thay thế này chỉ có hiệu lực tối đa 150 ngày nếu không được Quốc hội thông qua gia hạn và đã chính thức hết hiệu lực vào nửa đêm 24/7.
Những mức thuế mới khác với các loại thuế mà ông Trump áp dụng trước đây đối với ô tô, thép và nhiều mặt hàng khác với lý do bảo vệ an ninh quốc gia.
Ngoài ra, Canada tiếp tục là mục tiêu riêng của Nhà Trắng. Washington dự kiến áp thuế 50% đối với nhiều mặt hàng xuất khẩu của Canada sang Mỹ trong bối cảnh hai bên đang đàm phán lại Hiệp định thương mại Mỹ - Mexico - Canada (USMCA).
Dù chính sách thuế liên tục thay đổi, mục tiêu của Tổng thống Trump vẫn không đổi. Ông cho rằng thuế nhập khẩu cao sẽ thúc đẩy sản xuất trong nước và bảo vệ các ngành công nghiệp Mỹ. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia nhận định gánh nặng cuối cùng thường rơi vào các doanh nghiệp và người tiêu dùng Mỹ. Bên cạnh đó, các chính sách mới cũng có thể tiếp tục đối mặt với các vụ kiện, đưa chính quyền Trump trở lại các cuộc chiến pháp lý mà họ nhiều lần thất bại trước đây.
Khác với đợt áp thuế trước chủ yếu dựa vào quyền khẩn cấp của tổng thống và sau đó bị tòa án bác bỏ, lần này Nhà Trắng chuyển sang sử dụng đồng thời nhiều đạo luật thương mại khác nhau. Thay vì một "đòn đánh" áp dụng trên diện rộng, Washington chia chính sách thuế thành nhiều nhóm, mỗi nhóm dựa trên một cơ sở pháp lý và một lý do riêng, từ cáo buộc lao động cưỡng bức, thương mại không công bằng đến bảo vệ an ninh quốc gia.
Thuế mới dựa trên cáo buộc "thương mại không công bằng"
Để áp dụng các mức thuế mới, ông Trump viện dẫn Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974, cho phép tổng thống áp thuế nếu Chính phủ Mỹ kết luận đối tác có hành vi thương mại không công bằng.
Thông thường, quá trình điều tra theo điều luật này kéo dài khá lâu. Tuy nhiên, chính quyền Tổng thống Trump đã khởi động các cuộc điều tra từ tháng 3 với mục tiêu khôi phục một phần các mức thuế từng bị Tòa án Tối cao bác bỏ.
Một nhóm điều tra nhắm vào hàng chục quốc gia cùng EU với cáo buộc không có biện pháp đủ mạnh để ngăn chặn lao động cưỡng bức, bao gồm cả lao động nô lệ. Các mức thuế tương ứng được công bố trong tháng 6, sau đó điều chỉnh và chính thức có hiệu lực từ ngày 24/7.
Tùy từng quốc gia và từng mặt hàng, mức thuế mới dao động từ 10% đến 12,5%. Một số sản phẩm và đối tác thương mại, trong đó có EU, được áp dụng các quy định và ngoại lệ riêng.
Song song với đó, Washington còn tiến hành một cuộc điều tra khác đối với 16 đối tác thương mại, bao gồm Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Indonesia, Mexico và EU, liên quan đến tình trạng mà Mỹ gọi là "dư thừa công suất" trong sản xuất công nghiệp. Mức thuế đối với nhóm này hiện vẫn chưa được chốt.
Đối với Brazil, chính quyền Mỹ cũng sử dụng Mục 301 để áp thuế 25% trong tháng này, với lý do nước này có nhiều hành vi thương mại không công bằng. Trước đó, ông Trump từng chỉ trích Brazil liên quan đến cách nước này xử lý cựu Tổng thống Jair Bolsonaro - đồng minh chính trị của ông - sau vụ âm mưu đảo chính bất thành.
Riêng với Canada, ngày 21/7, ông Trump thông báo sẽ áp thuế 50% đối với nhiều mặt hàng như xi măng, sữa, gậy khúc côn cầu, gỗ ép, giấy và rượu vang, cáo buộc Ottawa phân biệt đối xử với doanh nghiệp Mỹ.
Để thực hiện quyết định này, Nhà Trắng viện dẫn Mục 338 của Đạo luật Thuế quan năm 1930, một điều khoản hiếm khi được sử dụng, cho phép áp thuế đáp trả những quốc gia bị cho là gây bất lợi cho hàng hóa Mỹ.
Các mức thuế dự kiến có hiệu lực từ tháng 8. Hiện chưa rõ chúng sẽ được áp dụng như thế nào cùng với các mức thuế theo Mục 301.
Khác với các biện pháp trước đây, mức thuế mới của Mỹ sẽ áp dụng cả với những hàng hóa vốn được bảo hộ theo Hiệp định USMCA mà ông Trump ký năm 2018 và hiện đang được đàm phán sửa đổi.
Thuế vì lý do an ninh quốc gia vẫn được duy trì
Bên cạnh các mức thuế theo từng quốc gia, nhiều loại thuế theo từng mặt hàng vẫn được giữ nguyên.
Kể từ năm ngoái, ông Trump đã viện dẫn Mục 232 của Đạo luật Mở rộng Thương mại năm 1962, cho phép áp thuế nhằm bảo vệ an ninh quốc gia.
Các mặt hàng đang chịu thuế gồm thép, nhôm, ô tô và linh kiện ô tô, xe tải hạng nặng, dược phẩm có bằng sáng chế, gỗ, tủ bếp, đồ nội thất bọc nệm, một số chất bán dẫn cùng nhiều sản phẩm khác.
Phần lớn các mức thuế này không được cộng dồn với các loại thuế áp dụng theo từng quốc gia.
Theo Nhà Trắng, các biện pháp trên nhằm thúc đẩy sản xuất trong nước. Tuy nhiên, mức thuế đã nhiều lần được điều chỉnh để kiềm chế lạm phát hoặc phục vụ các mục tiêu chính sách khác.
Hệ thống thuế cũ chính thức khép lại
Ban đầu, Tổng thống Trump sử dụng Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) năm 1977 để phát động cuộc chiến thuế quan toàn cầu. Đây là lần đầu tiên một tổng thống Mỹ diễn giải đạo luật này theo hướng cho phép áp thuế quy mô lớn.
Sau khi nhiều bang và doanh nghiệp nhỏ khởi kiện, Tòa án Tối cao Mỹ đã bác bỏ toàn bộ hệ thống thuế này vào tháng 2, buộc chính quyền phải hoàn trả hơn 160 tỷ USD tiền thuế đã thu.
Sau đó, ông Trump chuyển sang sử dụng Mục 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974, cho phép áp thuế gần như toàn bộ hàng nhập khẩu trong tối đa 150 ngày nếu Quốc hội không gia hạn.
Tuy nhiên, trước khi thời hạn này kết thúc, một tòa án liên bang tiếp tục ra phán quyết bất lợi cho chính quyền Trump, cho rằng Nhà Trắng không đáp ứng đủ các điều kiện pháp lý để áp thuế đồng loạt. Dù vậy, tòa vẫn cho phép các mức thuế tạm thời duy trì trong thời gian chính phủ kháng cáo.
Quốc hội Mỹ cũng không có động thái gia hạn mức thuế 10% trước khi chính thức hết hiệu lực trong tháng 7.