'Thời kỳ vàng son' trong quan hệ Mỹ - Nhật: Cơ hội và thách thức

Trong bài bình luận đăng trên The Japan Times, ông Glosserman cho biết các cuộc trao đổi mà ông thực hiện tại Tokyo gần đây cho thấy giới chính trị và học giả Nhật Bản vẫn bày tỏ sự quan tâm đáng kể tới mức độ đáng tin cậy trong các cam kết an ninh của Mỹ đối với đồng minh châu Á này.

Theo ông, điều đáng chú ý hơn cả không nằm ở những tranh luận lâu nay về liên minh Nhật - Mỹ, mà là khả năng Thủ tướng Takaichi duy trì được sự ủng hộ chính trị trong nước để tiếp tục thúc đẩy chương trình tăng cường năng lực quốc phòng và an ninh quốc gia.

“Thời kỳ hoàng kim” và những yêu cầu mới với liên minh Nhật - Mỹ

Khái niệm “Thời kỳ hoàng kim” trong quan hệ Nhật - Mỹ được hai nước sử dụng sau cuộc gặp giữa Thủ tướng Takaichi và Tổng thống Mỹ Donald Trump vào tháng 10 năm ngoái. Kể từ đó, cụm từ này thường xuyên xuất hiện trong các phát biểu chính thức của cả Tokyo lẫn Washington.

Xét trên thực tế, quan hệ song phương đang ghi nhận nhiều bước tiến tích cực. Các cuộc tiếp xúc cấp cao diễn ra thường xuyên với bầu không khí hợp tác, nhiều thỏa thuận mới được ký kết và hai bên tiếp tục mở rộng phối hợp trong các lĩnh vực an ninh, kinh tế và công nghệ.

Tuy nhiên, theo ông Glosserman, đằng sau những tuyên bố lạc quan vẫn tồn tại một khoảng cách nhất định giữa nhận thức của công chúng Nhật Bản và thông điệp từ giới lãnh đạo hai nước.

Một trong những vấn đề nổi bật là yêu cầu từ phía Mỹ về việc Nhật Bản tiếp tục gia tăng chi tiêu quốc phòng. Tại Đối thoại Shangri-La gần đây, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth cho rằng dù Tokyo đang đi đúng hướng nhưng vẫn cần nỗ lực nhiều hơn để đáp ứng kỳ vọng của Washington.

Dù giới chức Nhật Bản nhiều lần khẳng định không có bất kỳ cam kết cụ thể nào liên quan đến một mức chi tiêu quốc phòng cố định, những phát biểu từ phía Mỹ vẫn làm dấy lên các cuộc tranh luận trong dư luận Nhật Bản về gánh nặng tài chính cũng như định hướng chiến lược lâu dài của đất nước.

Dư luận Nhật Bản quan tâm tới vai trò của liên minh trong bối cảnh mới

Các cuộc khảo sát cho thấy công chúng Nhật Bản ngày càng quan tâm đến cách thức liên minh Nhật - Mỹ thích ứng với môi trường an ninh đang thay đổi nhanh chóng.

Các cuộc thăm dò do Asahi Shimbun, Yomiuri Shimbun và Trung tâm Nghiên cứu Mỹ thuộc Đại học Sydney thực hiện đều cho thấy một bộ phận người dân mong muốn Nhật Bản tăng cường hơn nữa năng lực tự chủ chiến lược song song với việc duy trì liên minh với Mỹ.

Bên cạnh đó, ngày càng nhiều người Nhật cho rằng Tokyo cần theo đuổi chính sách đối ngoại độc lập hơn thay vì phụ thuộc quá nhiều vào các ưu tiên chiến lược của Mỹ.

Tuy nhiên, ông Glosserman cho rằng sự hoài nghi này không đồng nghĩa với việc người dân Nhật Bản phản đối liên minh với Mỹ. Ngược lại, phần lớn công chúng Nhật Bản nhận thức rõ môi trường an ninh tại Đông Á đang trở nên phức tạp hơn.

Khảo sát của Bộ Ngoại giao Nhật Bản công bố hồi tháng 3 cho thấy gần 80% người được hỏi đánh giá môi trường an ninh khu vực đang xấu đi. Theo chuyên gia này, chính nhận thức đó đã tạo nền tảng cho sự ủng hộ ngày càng lớn đối với việc tăng cường năng lực quốc phòng của Nhật Bản.

Bài toán chính trị khó khăn của Thủ tướng Takaichi

Theo ông Glosserman, ưu tiên hàng đầu của Chính phủ Nhật Bản hiện nay là duy trì sự đồng thuận chính trị và xã hội đối với các mục tiêu phát triển dài hạn.

Ông cho biết nhiều nhân vật trong giới chính trị Nhật Bản bày tỏ lo ngại rằng bà Takaichi đang đảm nhận quá nhiều trọng trách cùng lúc, trong khi mạng lưới cố vấn và sự hậu thuẫn chính trị bên trong đảng cầm quyền chưa thực sự vững chắc.

Một số khảo sát gần đây cho thấy tỷ lệ tín nhiệm dành cho chính phủ đã giảm nhẹ so với các tháng trước. Dẫu vậy, mức ủng hộ hiện nay vẫn được đánh giá là cao nếu đặt trong bối cảnh lịch sử các chính phủ Nhật Bản những năm gần đây.

Theo đánh giá của ông Glosserman, thách thức thực sự sẽ xuất hiện khi chính phủ phải đưa ra các quyết định liên quan đến phân bổ nguồn lực ngân sách.

Thế khó giữa quốc phòng, an sinh xã hội và chính sách dân số

Nhật Bản hiện là một trong những quốc gia có tỷ lệ nợ công cao nhất trong nhóm các nền kinh tế phát triển. Trong khi đó, chi phí sinh hoạt gia tăng cùng áp lực lạm phát tiếp tục ảnh hưởng đến đời sống người dân.

Song song với kế hoạch nâng chi tiêu quốc phòng, Tokyo còn phải đối mặt với nhu cầu ngày càng lớn về ngân sách an sinh xã hội trong bối cảnh dân số già hóa nhanh chóng.

Không chỉ vậy, Chính phủ Nhật Bản cũng đang thúc đẩy các chương trình hỗ trợ chăm sóc trẻ em và khuyến khích sinh con nhằm giải quyết cuộc khủng hoảng nhân khẩu học kéo dài nhiều năm.

Theo ông Glosserman, điều này khiến chính phủ của Thủ tướng Takaichi đứng trước yêu cầu cân bằng nhiều mục tiêu phát triển cùng lúc: làm thế nào để phân bổ nguồn lực hiệu quả giữa các ưu tiên về quốc phòng, an sinh xã hội và chính sách dân số.

Các cuộc khảo sát cho thấy người dân Nhật Bản hiện ưu tiên nhiều hơn cho việc kiểm soát lạm phát, cải thiện hệ thống lương hưu và chăm sóc y tế, trong khi các vấn đề đối ngoại và an ninh quốc gia được xếp sau.

Nhật Bản đang theo đuổi chiến lược an ninh đa tầng

Dù còn nhiều thách thức, ông Glosserman cho rằng Chính phủ Nhật Bản hiện đang lựa chọn hướng đi phù hợp khi tiếp tục hiện đại hóa năng lực phòng vệ trên cơ sở lợi ích an ninh quốc gia, thay vì chỉ đáp ứng các yêu cầu từ bên ngoài.

Đáng chú ý, Tokyo không chỉ dựa vào liên minh với Mỹ mà còn tích cực mở rộng hợp tác với nhiều đối tác khác như Australia, Hàn Quốc, Philippines, các nước châu Âu và Ấn Độ.

Theo chuyên gia này, việc xây dựng mạng lưới đối tác rộng hơn giúp Nhật Bản chia sẻ trách nhiệm an ninh, tăng cường khả năng phối hợp chiến lược và củng cố vai trò như một mắt xích quan trọng trong cấu trúc an ninh khu vực.

Ông cho rằng những bước đi đó khó có thể xóa bỏ hoàn toàn các nghi ngại về độ tin cậy trong cam kết của Mỹ, nhưng sẽ góp phần tạo nền tảng vững chắc hơn cho năng lực răn đe và hợp tác an ninh trong tương lai.

Chuyên gia Glosserman nhận định rằng việc Nhật Bản tiếp tục hiện đại hóa năng lực quốc phòng, mở rộng hợp tác với các đối tác cùng chí hướng và duy trì cân bằng giữa các mục tiêu kinh tế - xã hội sẽ góp phần củng cố vai trò của nước này trong cấu trúc an ninh khu vực đang định hình.

Theo ông, nếu những nỗ lực đó được triển khai hiệu quả và nhận được sự đồng thuận rộng rãi trong xã hội, quan hệ Nhật Bản - Mỹ sẽ có thêm điều kiện để phát triển ổn định, thực chất và bền vững hơn trong những năm tới, qua đó hiện thực hóa kỳ vọng về một “thời kỳ hoàng kim” mới của liên minh song phương.