Toàn cảnh một phiên họp Hạ viện Nhật Bản tại thủ đô Tokyo. Ảnh: Kyodo/TTXVN
Sự kiện được tổ chức khi nhiệm kỳ Hạ viện vẫn còn hơn hai năm phản ánh rõ tính toán chính trị của Thủ tướng Sanae Takaichi, khi bà chủ động giải tán Quốc hội để tìm kiếm một “sự ủy nhiệm mới” cho đường lối điều hành hiện tại. Các thăm dò đầu chiến dịch cho thấy đảng Dân chủ Tự do (LDP) có lợi thế nhất định, song giới quan sát nhận định bối cảnh hiện nay vẫn tiềm ẩn nhiều yếu tố bất định.
Theo Giáo sư Yu Uchiyama (Đại học Tokyo), lợi thế lớn nhất của Thủ tướng Takaichi nằm ở hình ảnh cá nhân và mức độ ủng hộ cao trong công chúng. Là nữ thủ tướng đầu tiên trong lịch sử Nhật Bản, bà mang tính biểu tượng mạnh mẽ và tạo cảm giác đổi mới trong hệ thống chính trị vốn bị coi là bảo thủ. Phong cách phát ngôn thẳng thắn, dứt khoát được một bộ phận cử tri đánh giá cao vì thể hiện năng lực ra quyết định trong bối cảnh bất định, qua đó giúp LDP duy trì vị thế dẫn trước trong chiến dịch.
Tuy nhiên, lợi thế cá nhân chưa bảo đảm một chiến thắng dễ dàng. Lần đầu tiên sau nhiều năm, LDP bước vào bầu cử mà không còn đảng Công Minh - đối tác quen thuộc trong liên minh cầm quyền - đóng vai trò huy động cử tri trung niên và cao tuổi. Trong khi đó, sự ủng hộ dành cho bà Takaichi lại tập trung ở nhóm cử tri trẻ, vốn có tỷ lệ đi bầu thấp. Cộng với thời tiết mùa Đông và sự trỗi dậy của các lực lượng khai thác tâm lý bảo thủ, kết quả tại nhiều khu vực bầu cử sít sao trở nên khó đoán.
Trong bối cảnh đó, cạnh tranh giữa LDP và phe đối lập - đặc biệt là Liên minh Cải cách trung dung do đảng Dân chủ Lập hiến và đảng Công Minh hình thành - hội tụ vào một biểu tượng chính sách tưởng chừng đơn giản nhưng mang ý nghĩa lớn: thuế tiêu dùng đối với thực phẩm.
Dưới thời Thủ tướng Takaichi, LDP nhấn mạnh khái niệm “quốc lực”, coi năng lực công nghệ, nguồn nhân lực và vai trò chủ động của nhà nước trong đầu tư chiến lược là động lực tăng trưởng trung tâm. Khẩu hiệu kinh tế của đảng là “chính sách tài khóa chủ động có trách nhiệm”: vừa chi mạnh để đối phó cú sốc giá cả và đầu tư dài hạn, vừa khẳng định duy trì kỷ luật ngân sách.
Mâu thuẫn của cách tiếp cận này bộc lộ khi LDP đề xuất tạm dừng thuế tiêu dùng 8% đối với thực phẩm và đồ uống trong 2 năm. Về chính trị, đây là biện pháp dễ tạo đồng cảm với cử tri chịu áp lực lạm phát. Nhưng từ góc nhìn thị trường, đề xuất lại được diễn giải như tín hiệu nợ công của Nhật Bản có thể gia tăng, kéo theo lo ngại về tính bền vững tài khóa.
Giới phân tích cho rằng LDP đang cố giảm thuế thực phẩm như một phần của chiến lược tăng trưởng: giảm áp lực giá cả để duy trì tiêu dùng nội địa và tạo dư địa cho đầu tư nâng cao năng suất. Tuy nhiên, nếu không có phương án bù đắp nguồn thu rõ ràng, khẩu hiệu “chủ động có trách nhiệm” dễ bị nghi ngờ và phản ứng của thị trường tài chính sẽ trở thành thước đo độ tin cậy của chính sách.
Khó khăn của LDP còn nằm ở ký ức chính trị. Trong nhiều thập niên, đảng này từng phê phán phe đối lập “thiếu trách nhiệm” khi đề xuất giảm thuế tiêu dùng. Vì vậy, cú chuyển trục hiện nay – dù có thể hiệu quả trong ngắn hạn – lại tiềm ẩn rủi ro uy tín: cử tri có thể coi đây là sự thay đổi vì bầu cử, còn nhà đầu tư lo ngại một quỹ đạo trượt dốc tài khóa.
Ở phía đối lập, Liên minh Cải cách trung dung xây dựng thông điệp đặt đời sống dân thường làm trung tâm, cam kết giảm hoặc miễn thuế thực phẩm đi kèm minh bạch ngân sách. Tuy nhiên điểm yếu của liên minh không nằm ở nội dung chính sách mà ở khả năng biến chính sách thành quyền lực. Là liên minh mới hình thành, họ phải giải bài toán niềm tin: cử tri liệu có coi đây là một chính phủ thay thế thực sự hay chỉ là liên minh tạm thời chống LDP. Trong chiến dịch ngắn, thông điệp dễ đồng cảm nhưng cần thời gian để chứng minh năng lực quản trị.
Một trục tranh luận khác mang ý nghĩa dài hạn là bình đẳng giới. Dù bản thân Thủ tướng Takaichi là biểu tượng giới, chính quyền của bà lại giữ lập trường bảo thủ đối với một số cải cách xã hội. Giới phân tích coi đây là nghịch lý: hình ảnh cá nhân thu hút ủng hộ, nhưng chính sách có thể làm gia tăng phân cực trong xã hội Nhật Bản.
Bên cạnh kinh tế, chính sách với người nước ngoài cũng gắn với mô hình phát triển. LDP nhấn mạnh quản lý chặt nhằm bảo đảm ổn định xã hội, trong khi liên minh đối lập đề cao hòa nhập để bù đắp thiếu hụt lao động do già hóa dân số. Khác biệt này cho thấy tranh cãi không chỉ là giảm thuế, mà là Nhật Bản sẽ theo hướng bảo thủ khép kín hay xã hội mở để duy trì tăng trưởng dài hạn.
Các thăm dò cho thấy LDP có khả năng vượt ngưỡng 233 ghế để giành đa số tại Hạ viện. Tuy nhiên câu hỏi quan trọng không chỉ là thắng hay thua mà là thắng với loại đa số nào. Đa số sít sao đồng nghĩa “ủy nhiệm” hạn chế và thị trường vẫn hoài nghi; chiến thắng sâu sẽ được coi là sự chấp thuận cho mô hình tăng trưởng do nhà nước dẫn dắt. Trong mọi kịch bản, vai trò của cử tri không đảng phái mang tính quyết định khi chỉ một dịch chuyển nhỏ cũng có thể làm thay đổi cán cân tại nhiều khu vực bầu cử.
Điểm đặc biệt của cuộc bầu cử hạ viện Nhật Bản lần này là kinh tế không còn là khái niệm trừu tượng: nó hiện diện trên hóa đơn thực phẩm hằng ngày và phản ánh trên thị trường trái phiếu, tỷ giá đồng yen. Chính đảng nào thuyết phục được cử tri rằng họ vừa giúp cuộc sống dễ chịu hơn trước mắt, vừa không đẩy Nhật Bản vào khủng hoảng niềm tin tài khóa trong tương lai, sẽ giành lợi thế quyết định.