Tài sản bị phong tỏa: Điểm nghẽn trong đàm phán Mỹ - Iran

Theo trang Al Jazeera, nền kinh tế Iran đã suy yếu trong nhiều năm do các lệnh trừng phạt từ Mỹ và các quốc gia khác. Những biện pháp này bắt đầu từ năm 1979, sau vụ bắt giữ con tin tại Đại sứ quán Mỹ ở Tehran hậu Cách mạng Hồi giáo, sau đó được siết chặt liên quan đến chương trình hạt nhân và tên lửa đạn đạo của Iran.

Các lệnh trừng phạt đã hạn chế khả năng tiếp cận nguồn tài sản của chính Tehran, bao gồm doanh thu từ xuất khẩu dầu mỏ bị đóng băng tại các ngân hàng nước ngoài.

Ngày 10/4, trước khi vòng đàm phán ngừng bắn đầu tiên diễn ra tại Pakistan, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf tuyên bố trên mạng xã hội X rằng tài sản bị phong tỏa của Iran phải được giải phóng trước khi bất kỳ cuộc đàm phán nào bắt đầu.

Một ngày sau, tại cuộc đàm phán ở thủ đô Islamabad, xuất hiện một số thông tin cho rằng Washington đã đồng ý giải phóng ít nhất một phần tài sản này. Tuy nhiên, Chính phủ Mỹ nhanh chóng bác bỏ, khẳng định các khoản tiền vẫn bị phong tỏa.

Khi các cuộc đàm phán dự kiến nối lại trong vài ngày tới, trước thời điểm lệnh ngừng bắn hiện tại giữa Mỹ và Iran hết hiệu lực vào rạng sáng 22/4 (giờ Trung Đông), vấn đề này được dự báo sẽ tiếp tục gây căng thẳng.

Quy mô tài sản bị phong tỏa

Dù chưa có con số chính xác, các báo cáo chính thức của Iran và giới chuyên gia ước tính tổng tài sản bị phong tỏa ở nước ngoài của nước này vượt 100 tỷ USD.

Theo chuyên gia Frederic Schneider tại Hội đồng Trung Đông về các vấn đề toàn cầu, con số này tương đương khoảng 4 lần doanh thu hàng năm từ xuất khẩu năng lượng của Iran - một khoản rất lớn đối với nền kinh tế đã chịu trừng phạt suốt nhiều thập kỷ.

Tuy nhiên, ngay cả khi Mỹ chấp thuận giải phóng tài sản, vẫn chưa rõ liệu Washington có áp đặt điều kiện về cách sử dụng số tiền này hay không. Một số chuyên gia cho rằng Iran vẫn tỏ ra hoài nghi, do lịch sử trừng phạt phức tạp và những bất ổn trong quá trình đàm phán.

“Iran chắc chắn rất cần những tài sản này nhưng với lịch sử trừng phạt phức tạp và việc thiếu các chuyên gia phía Mỹ để đàm phán chi tiết, Iran tỏ ra hoài nghi”, ông Schneider nói.

Trước đó, năm 2016, cựu Bộ trưởng Tài chính Mỹ Jacob Lew nhận định Iran khó có thể tiếp cận toàn bộ tài sản bị phong tỏa, ngay cả khi các lệnh trừng phạt được dỡ bỏ, do một phần đã được cam kết cho các khoản đầu tư hoặc trả nợ.

Hiện tại, Tehran đang yêu cầu giải phóng ít nhất 6 tỷ USD như một biện pháp xây dựng lòng tin trong đàm phán.

Tài sản bị phong tỏa là gì?

Tài sản bị phong tỏa là các khoản tiền, tài sản hoặc chứng khoán của cá nhân, tổ chức hoặc ngân hàng trung ương bị giữ lại bởi một quốc gia khác hoặc tổ chức quốc tế. Điều này khiến chủ sở hữu không thể sử dụng, chuyển nhượng hoặc thanh lý tài sản.

Các biện pháp phong tỏa thường được áp dụng với lý do vi phạm luật pháp quốc tế, rửa tiền hoặc các hoạt động bị coi là bất hợp pháp. Tuy nhiên, một số ý kiến chỉ trích cho rằng công cụ này đôi khi được sử dụng có chọn lọc nhằm vào các đối thủ của phương Tây.

Vì sao tài sản của Iran bị phong tỏa?

Theo tài liệu lưu trữ của Mỹ, việc phong tỏa tài sản Iran lần đầu diễn ra vào tháng 11/1979 dưới thời Tổng thống Jimmy Carter, sau khi các sinh viên Iran bắt giữ 66 công dân Mỹ tại Đại sứ quán Mỹ ở Tehran.

Đến năm 1981, Thỏa thuận Algiers giúp Mỹ giải phóng phần lớn tài sản để đổi lấy việc Iran thả 52 con tin còn lại.

Tuy nhiên, quan hệ hai nước tiếp tục xấu đi do lo ngại của Washington về chương trình hạt nhân của Tehran. Iran khẳng định chương trình làm giàu uranium của mình phục vụ mục đích dân sự, trong khi Mỹ và Israel cáo buộc nước này phát triển vũ khí hạt nhân.

Năm 2015, Iran đạt thỏa thuận Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA) với các cường quốc (JCPOA) dưới thời Tổng thống Barack Obama, giúp nước này tiếp cận lại phần lớn tài sản ở nước ngoài. Tuy nhiên, năm 2018, Tổng thống Donald Trump rút Mỹ khỏi thỏa thuận và tái áp đặt trừng phạt, khiến tài sản tiếp tục bị đóng băng.

Năm 2023, Mỹ và Iran đạt thỏa thuận trao đổi tù nhân, cho phép Tehran tiếp cận 6 tỷ USD doanh thu dầu mỏ bị phong tỏa tại Hàn Quốc, sau đó được chuyển sang Qatar quản lý. Tuy nhiên, các lệnh trừng phạt mới sau đó khiến Iran lại mất quyền tiếp cận khoản tiền này.

Ngoài Mỹ, Liên minh châu Âu cũng áp đặt các biện pháp phong tỏa một phần tài sản của Iran, liên quan đến cáo buộc vi phạm nhân quyền, chương trình hạt nhân và hỗ trợ quân sự.

Tài sản của Iran đang nằm ở đâu?

Tài sản bị phong tỏa của Iran hiện phân tán tại nhiều quốc gia. Theo các nguồn tin trước đây, Trung Quốc được cho là nắm giữ ít nhất 20 tỷ USD, trong khi Ấn Độ khoảng 7 tỷ USD và Iraq khoảng 6 tỷ USD. Nhật Bản giữ khoảng 1,5 tỷ USD, còn

Mỹ hiện trực tiếp phong tỏa khoảng 2 tỷ USD của Iran, trong khi các quốc gia châu Âu như Luxembourg nắm giữ khoảng 1,6 tỷ USD.

Qatar quản lý khoảng 6 tỷ USD - phần tiền từng được chuyển từ Hàn Quốc, nhưng sau đó bị Mỹ phong tỏa.

Vì sao việc giải phóng tài sản quan trọng với Iran?

Nền kinh tế Iran đang đối mặt nhiều khó khăn khi các lệnh trừng phạt kéo dài hạn chế xuất khẩu dầu, cản trở đầu tư và hiện đại hóa công nghiệp. Lạm phát tăng cao và đồng nội tệ mất giá đã gây ra các đợt biểu tình lớn trong thời gian qua.

Trong bối cảnh đó, hơn 100 tỷ USD tài sản bị phong tỏa được xem là nguồn lực quan trọng, tương đương gần 1/4 GDP của nước này.

Bà Roxane Farmanfarmaian, Giám đốc học thuật kiêm giảng viên chính trị quốc tế chuyên về Iran tại Đại học Cambridge, nhận định việc giải phóng các tài sản bị phong tỏa sẽ mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với Tehran. Theo bà, động thái này cho phép Iran đưa nguồn ngoại tệ thu được từ xuất khẩu dầu trở lại nền kinh tế trong nước, đồng thời tăng khả năng kiểm soát biến động tỷ giá, qua đó giảm thiểu rủi ro từ những cú sốc tiền tệ - yếu tố từng góp phần châm ngòi các cuộc biểu tình cuối năm 2025.

Bà cũng lưu ý nhiều lĩnh vực then chốt như khai thác dầu, hệ thống nước và lưới điện đang xuống cấp về hạ tầng. Nếu được tiếp cận nguồn tài sản của mình, Iran có thể đẩy nhanh nâng cấp các ngành này, bao gồm cả việc chi trả cho doanh nghiệp nước ngoài và huy động năng lực sản xuất trong nước.

Theo chuyên gia này, trong bối cảnh cần tái thiết sau xung đột, việc giải phóng tài sản sẽ giúp quá trình phục hồi diễn ra nhanh hơn và hiệu quả hơn. Đồng thời, dòng tiền được khơi thông có thể thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, cải thiện quan hệ giữa chính phủ và người dân, cũng như góp phần xử lý những hệ lụy lâu dài như tham nhũng - vốn thường nảy sinh trong môi trường bị bao vây bởi các lệnh trừng phạt.

Ở góc độ quốc tế, ông Chris Featherstone, nhà khoa học chính trị tại Đại học York, cho rằng quyết định của Mỹ về việc có dỡ bỏ phong tỏa tài sản hay không sẽ mang tính thông điệp ngoại giao rõ rệt.

“Nếu được thực hiện, động thái này có thể phát đi tín hiệu về việc Washington giảm bớt áp lực kinh tế lên Iran, từ đó mở đường cho sự tham gia sâu hơn của các đối tác quốc tế và các nước trong khu vực, thúc đẩy thương mại và hội nhập”, ông nói.

Tuy nhiên, ông cũng lưu ý rằng cách tiếp cận khó đoán trong chính sách đối ngoại của Chính quyền Tổng thống Donald Trump khiến cả đồng minh lẫn đối thủ của Mỹ gặp nhiều khó khăn trong việc dự báo các bước đi tiếp theo.