Dệt may Việt Nam tại thị trường Anh: Khi lợi thế không phải là vĩnh viễn

Tại đây, 10 doanh nghiệp dệt may do Hiệp hội Dệt May Việt Nam (VITAS) quy tụ, bước vào một không gian mà mỗi nhà trưng bày đều phải qua kiểm toán và thẩm định về tiêu chuẩn bền vững trước khi được chấp thuận tham gia. Đó là thông điệp đầu tiên mà thị trường Anh gửi tới ngành hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam: ở đây, minh bạch và trách nhiệm là tấm vé vào cửa; có tấm vé ấy rồi, cuộc cạnh tranh thực sự về chất lượng và giá mới bắt đầu.

Sự hiện diện lần này của đoàn doanh nghiệp Việt Nam diễn ra trên một nền tảng pháp lý thuận lợi hiếm có. Anh đã gia nhập Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), có hiệu lực từ ngày 15/12/2024; cộng thêm Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - Vương quốc Anh (UKVFTA) được thực thi từ năm 2021. Hai hiệp định ấy, theo lời ông Lê Đình Bá, Tham tán, Trưởng Thương vụ Việt Nam tại Vương quốc Anh và Ireland, đã mở cho doanh nghiệp Việt "ít nhất hai con đường cao tốc" để tiến vào thị trường Anh. Nhưng ông cũng cảnh báo: "Lợi thế của Việt Nam không phải là hiển nhiên và không phải là mãi mãi".

Người mua đã đổi luật chơi

Điều làm nên giá trị của một hội chợ như Source Fashion không nằm ở số gian hàng, mà ở chỗ nhà sản xuất được nghe nhu cầu trực tiếp từ chính người ra quyết định mua hàng. Và nhu cầu ấy đã dịch chuyển. Trả lời phỏng vấn phóng viên TTXVN tại London, ông Pietro Lessi, Giám đốc Khách hàng Chiến lược của Source Fashion, mô tả một thế hệ nhà mua hàng "tìm nguồn cung theo cách khác hẳn sáu, bảy năm trước": họ không còn muốn lệ thuộc vào một quốc gia, mà chủ động dựng những mạng lưới cung ứng nhiều điểm tựa. Chính tại kỳ hội chợ này, bên cạnh gian hàng Việt Nam còn có những điểm cung ứng mới như Mauritius, Indonesia, Jordan và Ai Cập - bằng chứng sống động cho cuộc cạnh tranh giành chỗ trên kệ hàng nước Anh đang mỗi lúc một đông.

Trong cuộc cạnh tranh đó, ba đòi hỏi nổi lên. Thứ nhất là bền vững, mà theo ông Pietro Lessi, khởi đầu từ chất liệu tự nhiên như lụa, bông, len -  những chất liệu ngày càng được ưu ái. Thứ hai là khả năng truy xuất: nhà máy phải chỉ rõ nguyên liệu đến từ đâu, phô bày tính minh bạch trên toàn chuỗi, bởi hàng loạt quy định mới của Anh và châu Âu đang siết chặt yêu cầu tuân thủ ở khâu sản xuất. Thứ ba là bài toán về giá cả. Hai nhà mua hàng Anh mà phóng viên TTXVN có dịp trò chuyện bên lề Source Fashion đã nói ngắn gọn mà sắc sảo. Bà Sabrina C. - đồng sáng lập công ty Solly Little nhấn mạnh giá phải cạnh tranh, trong khi bà Shivon Harvey-Harris, đồng sáng lập doanh nghiệp Scúlpt LDN thì đi xa hơn: chất lượng phải tương xứng với mức giá cao. Nói cách khác, người tiêu dùng Anh sẵn lòng trả giá cao, với điều kiện họ nhận về đúng giá trị.

Nội lực và những khoảng trống

Đặt trên bàn cân ấy, ngành dệt may Việt Nam có gì? Ông Lê Đình Bá nhìn nhận thẳng thắn cả thế mạnh lẫn điểm yếu: "Việt Nam đang cạnh tranh trong một môi trường ngày càng đa dạng về nguồn cung, nhưng cũng có những lợi thế riêng. Thứ nhất, Việt Nam đã hình thành được một ngành dệt may có quy mô lớn, chuỗi cung ứng tương đối hoàn chỉnh và năng lực đáp ứng các đơn hàng lớn với chất lượng ổn định. Đây là yếu tố rất quan trọng đối với các nhà mua hàng Anh khi họ ưu tiên tính tin cậy của nguồn cung. Thứ hai, doanh nghiệp Việt Nam có nhiều kinh nghiệm hợp tác với các thương hiệu quốc tế, đáp ứng tốt các yêu cầu về trách nhiệm xã hội, môi trường và kiểm soát chất lượng. Trong bối cảnh người tiêu dùng Anh ngày càng quan tâm đến phát triển bền vững, đây là lợi thế đáng kể. Bên cạnh đó, Hiệp định UKVFTA tạo lợi thế về thuế quan so với nhiều đối thủ chưa có FTA với Vương quốc Anh. Tuy nhiên, chúng ta cũng cần tiếp tục cải thiện. Trước hết là nâng cao tỷ lệ nội địa hóa nguyên phụ liệu để đáp ứng tốt hơn quy tắc xuất xứ; đồng thời đầu tư mạnh hơn vào thiết kế, phát triển sản phẩm, xây dựng thương hiệu và các giải pháp sản xuất xanh, giảm phát thải. Về lâu dài, cạnh tranh sẽ không chỉ dựa trên giá mà ngày càng dựa trên giá trị gia tăng và tính bền vững".

Điểm nghẽn nội địa hóa mà ông Lê Đình Bá nhắc tới không phải là vấn đề nhỏ. UKVFTA áp dụng quy tắc xuất xứ "từ vải trở đi" - công đoạn dệt và may sản phẩm hoàn chỉnh phải được thực hiện tại Việt Nam hoặc Anh. Chia sẻ với phóng viên TTXVN tại London, ông Vũ Đức Giang, Chủ tịch VITAS, xác định việc phát triển nguồn nguyên liệu trong nước - đầu tư vào sợi, dệt, nhuộm - là một hướng đi trọng tâm, và coi việc Anh gia nhập CPTPP là thêm một động lực để lấp khoảng trống ở thượng nguồn.

Về các tiêu chuẩn của thị trường quốc tế, doanh nghiệp Việt Nam cho thấy sự chủ động thích ứng, xem những đòi hỏi khắt khe là thử thách cần vượt qua. Bà Trịnh Thanh Hải, Tổng Giám đốc GENVIET cho biết sản phẩm mà doanh nghiệp này mang đến London kết hợp tính thủ công cao, như kỹ thuật đính kết, với những chứng chỉ đủ sức vươn ra toàn cầu, trong đó có BSCI và WRAP (hai tiêu chuẩn phổ biến về trách nhiệm xã hội trong chuỗi cung ứng toàn cầu), nhằm bảo đảm quy trình sản xuất và kiểm soát chất lượng một cách nghiêm ngặt. Khi tiếp cận một thị trường khó tính như Anh, theo bà Trịnh Thanh Hải, doanh nghiệp buộc phải dung hòa giữa thẩm mỹ, thời trang và công năng, với một mức giá đủ sức được thị trường Anh chấp nhận.

Ông Vũ Đức Giang cho rằng các nhãn hàng và các nước nhập khẩu đang dựng lên nhiều lớp yêu cầu chồng lấn - vừa kiểm toán, vừa chứng nhận nguồn gốc xuất xứ. Đây là xu thế mà theo ông, Việt Nam có khả năng thích ứng nhanh. Nhưng điều cốt lõi nằm ở chỗ: những yêu cầu ấy đòi hỏi sự minh bạch, mà minh bạch không thể có nếu doanh nghiệp thiếu một hệ thống quản trị và phần mềm đủ sức chứng minh xuất xứ, chứng minh tính hợp lệ của tờ khai hải quan... Áp lực ban đầu, ông tin tưởng sẽ trở thành động lực để ngành dệt may phát triển bền vững. 

Dư địa còn lớn và lời cảnh báo

Theo ông Lê Đình Bá, sau hơn 5 năm đi vào thực thi, UKVFTA đã tạo nền tảng rất tích cực cho xuất khẩu dệt may của Việt Nam sang thị trường Anh. Nhiều doanh nghiệp đã chủ động khai thác ưu đãi thuế quan, đặc biệt là những doanh nghiệp có kinh nghiệm xuất khẩu sang châu Âu. Tuy nhiên, dư địa tận dụng Hiệp định vẫn còn khá lớn. Ông nhấn mạnh: "Theo tôi, thách thức không chỉ nằm ở quy tắc xuất xứ. Đây là một yếu tố quan trọng, nhưng còn có nhiều vấn đề khác như việc đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao về môi trường, truy xuất nguồn gốc, trách nhiệm xã hội và minh bạch chuỗi cung ứng. Ngoài ra, không ít doanh nghiệp Việt Nam vẫn chủ yếu sản xuất theo hình thức gia công (CMT/OEM), trong khi khả năng tiếp cận trực tiếp các nhà bán lẻ, nhà phân phối lớn của Anh còn hạn chế. Vì vậy, ngoài việc tận dụng ưu đãi thuế quan, doanh nghiệp cần đầu tư nhiều hơn vào thiết kế, phát triển thương hiệu, chuyển đổi số và xây dựng quan hệ trực tiếp với các kênh phân phối tại thị trường Anh".

Ông Lê Đình Bá cảnh báo rằng phía Anh cũng đang tích cực đàm phán, ký kết các hiệp định thương mại tự do mới với chính những đối thủ cạnh tranh của Việt Nam; và chỉ nay mai, khi các cuộc đàm phán đó khép lại, chúng ta có thể lâm vào thế bị cạnh tranh ngay trên địa bàn mà mình từng là nước tiên phong ký kết. Thị trường Anh, cũng như mọi thị trường phát triển khác, đòi hỏi khắt khe về tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường, lao động và trách nhiệm xã hội. Vì vậy, cần xác định đây là quá trình chuẩn bị dài hạn, với những bước đi chiến lược bài bản, thay vì theo đuổi các giải pháp ngắn hạn. Lợi thế thuế quan hôm nay chỉ là tấm hộ chiếu, giữ được chỗ đứng mới là thước đo của năng lực và niềm tin.

Bức tranh vĩ mô ủng hộ sự lạc quan thận trọng này. Kể từ khi UKVFTA có hiệu lực, thương mại song phương tăng mạnh và Việt Nam đã vươn lên dẫn đầu các nước Đông Nam Á về xuất khẩu vào Anh. Song thị phần dệt may của Việt Nam vẫn còn khiêm tốn trong một thị trường nhập khẩu hàng dệt may trị giá trên 20 tỷ USD mỗi năm của Anh. Nghĩa là dư địa còn rộng, nhưng phần thưởng sẽ thuộc về những doanh nghiệp chuyển mình nhanh hơn.

Ông Lê Đình Bá nhận định triển vọng xuất khẩu hàng dệt may của Việt Nam sang thị trường Anh là khá tích cực. Theo ông, nền kinh tế Anh đang từng bước lấy lại đà ổn định, lạm phát hạ nhiệt, qua đó góp phần cải thiện sức mua của người tiêu dùng. Bên cạnh đó, xu hướng đa dạng hóa nguồn cung của các nhà nhập khẩu Anh cũng tạo thêm cơ hội cho Việt Nam. Trên nền tảng đó, ông kỳ vọng xuất khẩu dệt may của Việt Nam sang Anh sẽ duy trì đà tăng trưởng trong năm 2026 và các năm tiếp theo, nhất là khi doanh nghiệp tận dụng tốt UKVFTA và đáp ứng các yêu cầu mới về phát triển bền vững.

Xa hơn những con số tăng trưởng, Chủ tịch VITAS nhấn mạnh mục tiêu đưa thương hiệu Việt Nam lên kệ hàng tại Anh và châu Âu trong giai đoạn 2030–2035. Đó là một bước chuyển từ công xưởng gia công sang đối tác tạo giá trị. Sự tham gia của các doanh nghiệp dệt may Việt Nam tại ExCeL mùa Hè này, vì thế, nên được đọc như một phép thử. Nước Anh đã mở rộng cửa. Điều còn lại tùy thuộc vào việc dệt may Việt Nam có kịp biến lợi thế - vốn không hiển nhiên và không vĩnh viễn - thành giá trị bền vững hay không.