Nối dài hành trình tri ân: Nữ quân nhân với ước nguyện đưa các liệt sĩ về đất mẹ

Những phần mộ chờ người thân

Những ngày cuối tháng 6 và đầu tháng 7 này, tại Văn phòng Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam trở nên bận rộn hơn khi bà Lan liên tục tiếp thân nhân liệt sĩ và nghe điện thoại hướng dẫn, tư vấn gửi giấy tờ tư vấn tìm kiếm liệt sĩ.

Có mặt trực tiếp tại văn phòng, ông Nguyễn Văn Xây (quê tại xã Minh Đạo trước đây, tỉnh Bắc Ninh) cẩn thận lật giở từng trang giấy báo tử đã ngả màu vàng ố. Ông đến để nhờ hướng dẫn thủ tục tìm kiếm hài cốt của anh trai là liệt sĩ Nguyễn Duy Trễ, hy sinh tại chiến trường Nam Lào vào năm 1972. Sau khi xem xét kỹ lưỡng các giấy tờ liên quan, bà Trần Thị Oanh Lan đã hướng dẫn ông Xây cụ thể các bước: Từ việc liên hệ với đơn vị quân đội quản lý hiện tại để xin trích lục thông tin, đến việc phối hợp với chính quyền địa phương làm thủ tục lấy mẫu sinh phẩm (ADN) theo đúng quy định pháp luật.

"Từ khi có Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin trên các phương tiện thông tin đại chúng, nhiều gia đình như được thắp lên niềm hy vọng mới. Số lượng thân nhân tìm đến Hội để hỏi thông tin, xin tư vấn tăng rõ rệt. Do mỗi liệt sĩ hy sinh trong những bối cảnh, chiến trường khác nhau, giấy tờ và địa chỉ lưu trữ cũng muôn hình vạn trạng, nên chúng tôi phải rà soát, đối chiếu tỉ mỉ từng trường hợp mới có thể đưa ra những chỉ dẫn chính xác nhất", bà Lan chia sẻ.

Kể về quá trình gắn bó với công việc hỗ trợ tìm kiếm liệt sĩ, bà Trần Thị Oanh Lan cho biết: "Tôi nguyên là Thượng tá, Trợ lý Công đoàn, Cục Chính trị, Binh chủng Tăng thiết giáp. Nhập ngũ năm 1975 và rời quân ngũ vào tháng 11/2010. Ngay thời điểm Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam được thành lập, tôi đã tham gia, gắn bó cho công tác tri ân, hỗ trợ tìm kiếm, kết nối thông tin, góp phần đưa biết bao liệt sĩ trở về trong vòng tay nghẹn ngào của gia đình".

Những giọt nước mắt đoàn viên

Trên hành trình tri ân đầy gian truân nhưng cũng vô cùng ý nghĩa ấy, có những câu chuyện đã khắc sâu vào tâm khảm của bà Lan, trở thành động lực để bà bước tiếp. Đó là trường hợp của liệt sĩ Nguyễn Văn Miễn, quê ở xã Yên Chính, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định trước đây.

Khi ấy, mẹ của liệt sĩ tuổi đã cao, sức yếu lại mang trong mình căn bệnh tim hiểm nghèo. Nguyện ước cuối cùng của cuộc đời mẹ chỉ là được đón đứa con trai yêu quý trở về nằm lại đất mẹ quê hương. Thế nhưng, hoàn cảnh gia đình quá khó khăn, lực bất tòng tâm. Trước tình cảnh ấy, bà Lan đồng hành với một "mạnh thường quân" là doanh nghiệp kịp thời hỗ trợ toàn bộ kinh phí để gia đình thực hiện tâm nguyện.

Hài cốt của liệt sĩ Nguyễn Văn Miễn được đón từ nghĩa trang Liệt sĩ xã Tiên Cảnh (huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam trước đây) về quê nhà. Ước nguyện cuối đời của người mẹ liệt sĩ đã thành hiện thực. Nhưng như một sự an bài của số phận, chỉ đúng 3 ngày sau khi đón được con trai về (ngày 3/6/2015), người mẹ ấy đã lặng lẽ ra đi, mang theo niềm an ủi lớn nhất của cuộc đời sang thế giới bên kia.

Một kỷ niệm sâu sắc khác là hành trình tìm kiếm liệt sĩ Phạm Văn Nhí, quê ở xã Hồng Minh, huyện Phú Xuyên (nay thuộc xã Phượng Dực, TP Hà Nội). Năm 2014, nhận được đơn đề nghị giúp đỡ từ con gái liệt sĩ là bà Phạm Thị Thúy, bà Lan bắt tay vào cuộc hành trình mò mẫm thông tin từ những dữ liệu ít ỏi trên giấy báo tử. Qua nhiều kênh xác minh, bà xác định được phần mộ liệt sĩ đã được quy tập và an táng tại nghĩa trang liệt sĩ huyện Trần Văn Thời (tỉnh Cà Mau) trước đây.

Có địa chỉ cụ thể, nhưng do điều kiện kinh tế eo hẹp lại chưa một lần đi xa, bà Thúy đã khẩn thiết nhờ bà Lan cùng đồng hành vào tận đất mũi Cà Mau để nhận mặt mộ cha. Bốn tháng sau chuyến đi ấy, gia đình lại tiếp tục nhờ bà Lan đồng hành vượt hàng ngàn cây số trở lại Cà Mau để làm thủ tục bốc xếp, di chuyển hài cốt liệt sĩ về quê hương.

Nói về chặng đường nhiều năm gắn bó với công việc "vác tù và hàng tổng" này, bà Lan bộc bạch: "Việc đi tìm mộ liệt sĩ không có sách vở hay giáo trình nào hướng dẫn cả. Tất cả đều phải xuất phát từ cái tâm, sự kiên trì và lòng nhẫn nại".

Từ con số 0 tròn trĩnh ban đầu, đến nay, bà cùng các thành viên trong Hội đã trở thành điểm tựa, chỗ dựa tinh thần tin cậy của hàng ngàn gia đình liệt sĩ trên khắp mọi miền đất nước. Đằng sau những chuyến đi thầm lặng ấy, bà Lan may mắn có một hậu phương vững chắc. Gia đình luôn thấu hiểu, lo lắng và động viên bà giữ gìn sức khỏe để tiếp tục trọn vẹn với con đường tri ân đã chọn.

Mỗi phần mộ mang dòng chữ “Liệt sĩ chưa xác định được thông tin” là một câu chuyện cuộc đời chưa trọn vẹn. Do sự khốc liệt của chiến tranh đã khiến nhiều hồ sơ bị thất lạc, đơn vị cũ giải thể, đồng đội hy sinh, địa hình chiến trường thay đổi... khiến việc xác định danh tính trở nên vô cùng gian nan.

Vì vậy, việc xác định danh tính, tìm thân nhân cho liệt sĩ không còn là một thủ tục hành chính đơn thuần, mà là sự trả lại tên tuổi, trả lại nguồn cội cho những người đã ngã xuống vì bình yên của Tổ quốc.

Bà Trần Thị Oanh Lan tâm sự, một hồ sơ liệt sĩ thường bắt đầu bằng những dữ liệu hết sức ít ỏi: Chỉ là một cái tên, năm sinh, quê quán (thường là địa danh cũ), phiên hiệu đơn vị chiến đấu, hoặc một mẩu giấy báo tử đã mục nát. Với những người làm chính sách, những mảnh ghép thông tin tưởng chừng nhỏ bé, mờ nhạt ấy lại chính là chìa khóa mở ra cả một hành trình dài.

Các cán bộ chính sách, hội viên Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ, cùng các cựu chiến binh và tình nguyện viên phải lật tìm, lần theo từng dấu vết. Có những khi, chỉ từ một cái tên xã cũ đã thay đổi địa giới hành chính qua các thời kỳ, họ phải tra cứu lại hàng loạt tài liệu lịch sử, tìm đến những nhân chứng sống nay đã ở tuổi 80, 90 để khơi gợi lại ký ức chiến trường.

Theo bà Lan, công tác tìm kiếm thân nhân cho liệt sĩ hiện nay đang phải đối mặt với "4 bức tường" trở ngại lớn: Thứ nhất, sự thiếu hụt và phân tán thông tin khi chiến tranh kéo dài, hồ sơ lưu trữ bị thất lạc, phân tán ở nhiều cơ quan, đơn vị khác nhau, nhiều tài liệu hư hỏng nghiêm trọng theo thời gian.

Tiếp đó là sự biến động về địa danh hành chính và dân cư. Nhiều địa phương đã thay đổi tên gọi, chia tách, sáp nhập. Gia đình liệt sĩ cũng di chuyển nơi ở, con cháu tản mát khắp nơi khiến việc xác minh, tìm kiếm gặp nhiều khó khăn.

Yếu tố thời gian và nhân chứng khi đồng đội cùng chiến đấu với liệt sĩ ngày càng ít đi, trí nhớ suy giảm do tuổi cao sức yếu, nhiều người đã qua đời trước khi kịp cung cấp thông tin.

Cuối cùng, khó khăn trong công tác giám định ADN. Đây là phương pháp khoa học cốt lõi hiện nay, song không phải lúc nào cũng thuận lợi. Nhiều phần mộ hài cốt đã phân hủy mạnh không thể lấy mẫu; hoặc thân nhân trực hệ của liệt sĩ không còn, dòng họ ở quá xa.

"Tìm được một thân nhân cho liệt sĩ đôi khi phải đánh đổi bằng cả năm trời kiên trì, lặn lội. Đáng buồn là đôi khi, những người làm công tác tri ân như chúng tôi còn phải đối mặt với sự nghi ngờ, thậm chí là những lời thị phi không đáng có từ xã hội. Chính vì vậy, để tránh những hiểu lầm, khi gửi bất kỳ manh mối nào về cho gia đình liệt sĩ, phía ngoài bì thư của Hội luôn ghi rõ dòng chữ: 'Việc tìm kiếm và cung cấp thông tin là hoàn toàn miễn phí'", bà Lan bộc bạch.

Mỗi một trường hợp xác nhận danh tính thành công là một gia đình được xoa dịu nỗi đau, làm trọn vẹn thêm nghĩa tình sâu nặng của cả dân tộc đối với những người đã ngã xuống. Công việc này không thể đơn độc, mà cần sự chung tay của toàn xã hội. Những năm gần đây, nhiều cựu chiến binh đã chủ động hiến tặng nhật ký chiến trường, bản đồ tác chiến; nhiều bạn trẻ, nhà nghiên cứu đã số hóa thông tin, lập các hội nhóm trên mạng xã hội để chia sẻ, kết nối dữ liệu. Nhiều trường hợp tìm kiếm thành công chỉ bắt đầu từ một bức ảnh chụp bia mộ được chia sẻ lan tỏa trên không gian mạng. 

Bà Trần Thị Oanh Lan trăn trở, trước đây, dữ liệu về liệt sĩ và mộ liệt sĩ tại hơn 3.000 nghĩa trang trên cả nước đã từng được Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội trước đây phối hợp với Tổng công ty Bưu điện Việt Nam số hóa, công bố tại địa chỉ thongtinlietsi.gov.vn, giúp ích rất lớn cho nhân dân. Tuy nhiên, sau đó hệ thống này gặp trục trặc và việc truy cập bị gián đoạn.

"Từ thực tế đó, tôi nhận thấy việc xây dựng, liên thông cơ sở dữ liệu về liệt sĩ giữa các cơ quan chức năng là cấp thiết. Khi dữ liệu được đồng bộ, các gia đình và đồng đội cũ có thể tra cứu, khoanh vùng tìm kiếm theo các phương pháp thực chứng, mang lại hiệu quả cao hơn rất nhiều. Với Chiến dịch 500 ngày đêm, tôi kỳ vọng sẽ huy động được sức mạnh tổng hợp của cả cộng đồng vào việc tri ân, trong đó có ứng dụng công nghệ hiện đại để đẩy nhanh tiến độ, sớm đưa các anh trở về với gia đình, quê hương", bà Lan bày tỏ.